Аруының бағасын аққумен асырған

Жат жұртқа жаралған қыз баласын ерекше қадірлеген қазақ барған жерінде жүзі жарқын болып, абыройы артып жүрсін деген ниетпен ең жақсысын сыйлап, ұзатып салатыны – ежелгі дәстүр. «Қалың мал», «Қырық жеті», «Жа­сау», «Киіт», «Бес жақсы», «Өлті­рі», тағы басқа бір-біріне жалғасып, дала заңына сәйкес дамып, толыққан дәстүрдің бәрінде ұсақ-түйек ескерусіз ешнәрсе болмаған, ең бастысы, қай-қайсысы да қыз қадірін арттыруға бағытталған бәсі биік жоралғылар. Атадан балаға жалғасқан ұлы жорал­ғылардың бір жұрнағы болып жетіп, бағалы экспонатқа айналған байлықтың бірі – қалыңдық жасауының ішінде «бастон» деген атқа ие бол­ған аққудың мамығынан тігіл­ген ішік Алматыдағы Мем­лекеттік орталық музейде сақ­таулы тұр. Бұл ішік музейдің көздің қарашығындай сақтайтын айрықша құнды жәдігерлерінің қатарында. Музей қорындағы бірегей киімнің құндылығы туралы зерттеу материалында Мемлекеттік орталық музей директорының орынбасары Бейбітқали Қақабаев: «Біріншіден, қалыптасқан дәстүрге сай аң тері­сі­нен емес, қауыр­сыны жұлынып, тек қана ма­мығы қалды­рылған аққу мамығынан тігілгенін, екіншіден, ішік қа­зақ­тың бір­туар ұлы, ғұлама ғалым Шо­қан Уә­лиха­нов­тың есі­мімен ті­келей бай­ла­нысты еке­нін» жазады. Ішік музейге 1974 жы­­лы тап­сы­рылған. Қыз то­ны­ның ақ­қу ма­мы­ғынан тігілгенін ал­ғаш бо­лып айтқан – Мем­­лекеттік ор­талық му­зей­дің дирек­торы Нұр­­сан Әлімбай. Б.Қа­қа­баев Шыңғыс төре мен Шор­мановтардың құдандалық қарым-қа­ты­насын тарқата келе, ішік­тің Шормановтар әулетінің отба­сылық құндылығы ретінде ұрпақтан-ұрпаққа ауысып отырған ортақ игілігі болғанын айтады. Шыңғыс Уәлихановтың кіші қызы Тәжібай сол кездегі Баянауыл дуанының әйгілі биі Шорманның немересі Әмір-Темір Әужанұлына ұза­тыл­ғанда «бес жақсының» қата­рын­дағы ішік қыз жасауы­на ар­найы тігілген. Тәжі­бай келін болып босаға ат­та­ған­нан кейін үлпілдеген ұлпа тон Шормановтар әулетінің меншігіне өтеді. Өкінішке қарай, Тәжібай мезгілсіз қайтыс болып, Әмір-Темір Шыңғыс төренің үшінші ұлы Қозыкенің қызы Бәденге үйленеді. Бұдан кейінгі жылдарда аққу ішікті Бәден қызы Мақышқа, Мақыш өзінің қайынбикесі Фарихаға, уақыты келгенде Фариха қызы Ғафифаға тарту еткен. Музей қорында тұр­ған мамық тонның 140 жылға жуық тарихы бар. О баста қы­зыл барқытпен тысталған тон кейін қайта өңдеуден өтіп, сол заман­ның үлгісіне сай қондырма жең, қынама бел етіліп, сырты сарғыш бозжібек барқытқа ауыстырылады. Тарихшылар қазақ салт-дәстүрлерін жетік білген, мұсыл­манша, орысша сауатты болған Шыңғыс Уәлихановтың киелі құсты атқызуы мүмкін еместігін, сол кезеңдерде казактар мен орыс келімсектерінің қазақ жерінде жасаған жәрмеңкесінде молынан сатылатын аққу мамығынан тон тіктіруі табулық нормамен (қазақтар аққудың, бүркіттің, үкінің қауырсыны мен тырнағын тұмар ретінде қолданады) қайшы келмейтіндіктен қадірлі қызына осылайша қымбат сый жасауы мүмкін екенін алға тартады. Айгүл АХАНБАЙҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан» АЛМАТЫ Суретті түсірген Нұрманбет ҚИЗАТОВ