Атып тастамақ болған әскердің шеңгелінен әзер дегенде қашып шыққан ол қаншама жыл әр жерде бой тасалап жүреді. Әкемнің кеңес өкіметінен көрген қорлығы, қызылдардың оны азаптап өлімші етіп кеткені, бір Құдайдың көмегімен тірі қалғаны, айта берсе, бірнеше кітапқа жүк болары анық. Оның бәрін бала қайдан білсін. Анамнан біз неге кедей тұрамыз деп сұрай беретін едім.
«Апа, біздің неге сиырымыз жоқ? Көршіміз Айтжан аға сияқты әкем неге кәмунис емес?» деймін ғой баяғы. Бала болсам да Айтжан ағаның айналаға өктем-өктем сөйлейтінін байқасам керек. Мұндайда апам не айтарын білмей, сәл ойланып қалатын да, іле түсін суытып: «Сен осындай керексіз әңгімені неге басыңа жинап жүресің? Біреудің қозы-лағын санағанша, әпкеңе жәрдем беруді үйрен», деп зеки сөйлеп, теріс айналып кететін. Сонда да мен аузымды жаба қоймаймын. «Шіркін, менің әкем де кәмунис болғанда ғой. Мен де мақтанып жүретін едім».
«Әй, әңгүдік-ай, әңгүдік! Қашан саған ақыл кірер екен», дейтін ол күйініп. Күйінетін де жөні бар, ел іші тынышталған шығар деп ауылға енді көшіп келген ата-анам сол кезде артық-ауыс сөйлеуге де қорқатынын, көбінесе іштен тынатынын мен, әрине білмейтін едім.
Шынтуайтына келгенде, сол жадау үйде тұрған кезде де мен өзге балаларға қарағанда әлдеқайда бақытты екенмін-ау. Жұртшылықты сесімен жасқап жүретін Айтжан ағаның өзі де менің әкеме ерекше құрметпен қарайтын. Ең қызығы, көршілер күн батып, ел орнына отырған шақта біздің үйге жиналатын. Шағын дастарқан жайылғаннан кейін бәрі әкеме қолқа салатын. Ол кісі де бәлсінбей, өзге елдердің салт-дәстүрлері, олардың бізден өзгешелігі туралы тарқата әңгімелей келе, одан әрі Мұхамед пайғамбардың өміріне, Әзірет Әлінің жорықтарына қарай ойысады. Немесе шығыс шайырларының жыр жауһарларын тілге тиек ете келе, кейіннен өзіміз «Мың бір түннен» оқыған қызықты бір хикаятты жалғастырып әкететін. Осының бәрін жиналғандар тамсана отырып тыңдайды. Әкеме алғыстарын да жаудырып, баталарын да беріп жатады.
Әкем шаршай бастағанда көпшілік анама қолқа салады.
«Ақыш, шырағым, меселімізді қайтарма», дейтін олар. Кейіннен естідік қой, анамның ата-анасы ерте қайтыс болып, ол кісі әкесінің аманат етуімен Жамбыл атаның бауырында өскен екен. Ол кісіден Зылиха-Жүсіп, Көроғлы, Манас сияқты дастандарды үйренген анам да көптің тілегін жерде қалдырмайтын.
«Күндерден күн өтіпті,
Күн мезгілі жетіпті.
Айлардан ай өтіпті,
Ай мезгілі жетіпті.
Жылдардан жыл өтіпті,
Жыл мезгілі жетіпті.
Сөйтіп жүріп Манастың
Жетіге жасы жетіпті», деп жыр бұлағын ағытқан ол таң сарғая бастағанда орнынан тұратын. Көрші-қолаң алған әсерден арыла алмай, үйді-үйіне әрең тарайтын.
Содан бері қаншама уақыт өтті. Енді, міне, қасымда ата-анам да, бірге туған ағам Шахтыкен де, әпкем Айшахан да жоқ. Оларды есіме алған сайын сол бауырларым менің баға жетпес қазынам екенін бар жан жүрегіммен сезіне түсемін. Иә, олар ата-анам қалдырған аманат қана емес, Жаратқан Иемнің маған деген өлшеусіз сыйы екен. Осының бәрін түйсіне отырып, көкіректері күмбірлеген күй іспеттес ата-ана бергені үшін Жаратқанға шексіз рахмет айтамын.
Ойлап отырсам, ағам Шахтыкен де ерекше жаралған жан екен. Ол ешқашан өтірік сөйлемейтін. Өзіне кесірі тиіп жатса да, тек шындықты айтатын. Бас пайдасы үшін біреудің көлеңкесін сағаламайтын. Ешкімнен ықпайтын. Мені де кішкентай кезімнен өзімді-өзім қорғауға үйретті. Кеңес өкіметі бізге мызғымастай көрінетін сол заманда-ақ Шахтыкен түрлі экономикалық әдебиеттерді оқып, түні бойы Би-Би-Си-ді тыңдап, өздігінен ой қорытып, көп ұзамай кеңес одағының күйрейтінін айтатын.
Ойын еркін дәлелдейтін. К.Маркстің «Капиталын» оқып, социализмнің теориялық негіздері сол кездегі жағдайдан тым алшақ дейтін. Бір ғажабы, «Капиталды» оқып, ондағы ойларды өз пікірімен түйіндеп жүргенде ол әлі де сүйегі қатпаған бозбала жаста ғана еді. Неге екенін білмеймін, айтқан сөздерін аса түсіне қоймасам да, кеңес өкіметі оны ұстап әкетеді-ау деп мен іштей қатты қорқатын едім. Құдайға тәубе, аман-есен Алланың бұйырған жасын жасады. Алты баласынан тараған немере-шөберелері де бүгінде ел сыйлаған азаматтар. Ең бастысы, олардың бәрі де менің ағатайымның ерекше қасиетін еншілеген. Адал тірлік кешіп, адал сөз айтатын осынау салиқалы жастарды көргенде көз қуанады.
Күнделікті өмірде аз сөйлеп, көп тыңдайтын ағам бір қарағанда қарапайым көптің бірі сияқты көрінетін. Алайда Шахтыкенді жете білетін адамдар оның әр саладан хабары бар, өрелі азамат екенін еріксіз мойындайтын. Өйтетін де жөні бар, ауылда тірлік кешсе де, әлемнің классикалық әдебиетін өте көп оқитын. Абайды, Бунинді, Маркесті, Лермонтовты жақсы көретін. Әлдеқалай әдебиет жанашырларын кездестіре қалса, әлгі кісілер оны осы саланың зерттеушісі екен деп қалатын. «Осыншама қазынамен сіз неге ауылда жүрсіз?» деп таңдана сұрақ қойғандарға ол «қаладағы жұрттың бізден несі артық» дей келе өздігінен ізденетін адамдар қалада да аз екенін айтатын. Тек әдебиет емес, шын мәнінде ол барлық саладан хабардар болатын. Тарихты да терең білетін.
Бір айта кететін жайт, сол кезде жоғары оқу орнына сырттай түскен азаматтар өздерін Шахтыкенге қарыздар сезінетін еді. Неге десеңіз, сол ауылдағы сырттай оқитындар ізденуге еріне ме, оқу орны берген нақты тапсырмаларынан бастап, диплом жұмысына дейін жазуға көмектесіңізші деп қолқа салып жататын. Әрине, Шахтыкен олардың меселін қайтармайтын.
Кезінде жалғыз анасын қалдырып, қалаға оқу іздеп кетуге мүмкіндігі болмаған ол кейіннен балалы-шағалы болғанда ауылға ыңғайлы кәсіпті меңгеру үшін Алматыдағы зоотехникалық институтқа сырттай оқуға түскен. Емтихан кезінде берген жауабына риза болған мұғалімдер «Әттең-ай, сіз кезінде оқысаңыз (жас шағыңызда дегені шығар) осы саланы зерттейтін ғалым болар ма едіңіз» деп тамсаныпты. Бұл сөзіміздің растығын осы оқу орнын сырттай бітіргендердің арасынан қызыл диплом алған жалғыз адам Шахтыкен екені де дәлелдей түссе керек.
Қазақ әдетте бірге туған аға-інілерін бауырым дейді. Бауыр адам ағзасындағы ең маңызды мүше. Онсыз адам өмір сүре алмайды. Демек бірге туған бауыры әр адамның қымбаты. Ал өзіне ең жақынын бауырына, қолқа, жүрегіне балайтын қазақ сол бауырларынан қамқорлығын, мейір-шапағатын аямайтын қыз баланың рөлін ағзаның тағы бір маңызды мүшесі – өкпеге теңеуі де әбден орынды сияқты. Иә, тынысыңды ашатын, қай кезде де сенің тілеуқорың ғана емес, қамқоршың боп жүретін әпкеңнің рухани болмысы ағзаның осы мүшесіне әбден ұқсайды. Әпкесі бар адамның бәрі бұл сөзіммен келіседі деген ойдамын.
Әпкем Айшахан да ерекше жаратылыс иесі еді. Оның құшағының кеңдігі соншалық, қанатының астына бүкіл әлем сыйып кететін. Сондықтан шығар, жүрек жылуын, адами шапағат іздегеннің бәрі Айшаханның қасынан табылатын. Тіпті сайып келгенде, өзінің оған еш туыстық қатысы жоқтығын ондай адамдар мүлде ұмытып кететін. Өйткені Айшаханның өзі оларға бөтендігін сездірмейтін, ұдайы сенім артып, жөн-жоба көрсетіп, қолынан келген көмегін аямайтын.
Буыны қатпаған балаң қыздың кеңсірігі түтеп, ауыр тірліктен еңсесі езіліп келген ата-анасының бейнетін жеңілдетуге сіңірген еңбегін өз көзіммен көрген соң айтамын. Анам Айшаханның төрт жасынан бастап тамақ дайындай бастағанын, пешке бойы жетпегендіктен, орындыққа шығып тұратынын айтып, көз жасын бір сығып алатын еді.
Ең ғажабы, оны ауылдың үлкен-кішісінің бәрі жақсы көретін. «Шіркін, Қуанышбектің үлкен қызы ерекше бала ғой. Қанаты жоқ демесең, тура періштенің нақ өзі» дейтін. Әлі есімде, бірде әкеммен еріп Ысқақбай атаның үйіне барғанмын. Соғымбасына бүкіл ауыл келген екен. Ысқақбай ата ел-жұрт сыйлайтын, қадірменді кісі еді. Сол кісі дастарқан басында әпкемнің жұғымды, ибалы мінезін айтқысы келді ме, сөзді әріден бастады.
– Өткенде бір шаруамен жоғары Кастектегі аграномның үйіне барып едім, Жамал келін жікжаппар боп төрге шақырды. Келіннің көңілін қимай, ішке кірсем, ауыл мұғалімдерінің бәрі осында екен. Оның жайын келіннің өзі айтты. «Аға, келгеніңіз жақсы болды. Қазір, іздеген ініңіз де келіп қалады. Мына жұртпен бірге отырып Құран оқыңыз, үйден дәм татыңыз» деді ол.
Дастарқан басында менімен амандық-саулық сұрасқаннан кейін мұғалімдер өзара әңгімелесе бастады. Шәкірттерінің бірін мақтап, бірін даттап отырған олар бір кезде Қуанышбек інімнің баласы Айшаханды жапа-тармағай мақтай бастады. Бәрінен де Жамал келіннің әңгімесі өте әсерлі естілді.
– Бала кезімде сөйлесе аузынан інжу-маржан төгілетін бір қыз туралы ертегі естіген едім. Айшаханды көрсем болды, сол ертегі ойыма түседі. «Шіркін, сол баланың бойында бір міні жоқ» деп еді, мұғалімдер тағы да оны қоштай кетті.
– Жамал, дұрыс айтасың, сол баланың әдептілігі, ізеттілігі кімді болса да еріксіз тәнті етеді. Айналасындағылар да оны тап бір мұғалім сияқты тыңдайды – деген Дәутабанның үйіндегі Балхия келіннің сөзін тағы да Қайыпбек жалғастырып әкетті.
«Тіл-аузымыз тасқа. Кейде мен сол бала қолына тікен ұстаса да, оны гүлге айналдырып жіберетін шығар, деген ойға келемін» деді бір сәт қатулы қабағын жазып.
– Сол күнгі әңгімеге өз басым аса риза болдым. Әр баланың мінез-құлқын, ой-өресін мұғалімдер жақсы біледі екен. Әсіресе олар біздің Темекісарай ауылының мақтанышы Айшахан балам жайлы айтқан сөздері көңілімнен шықты – дегені сол еді, Айшаханнан күнде теперіш көріп жүрген мен шыдай алмадым. Қайтіп шыдайсың, күн сайын сабынды көпіртіп езіп, көзіңді ашытып, жылатып-еңіретіп суға түсіреді. «Киіміңді осы сен қайда жүріп былғайсың» деп ара-арасында шықпыртып та алады. Әлі мектепке бармаған кезім ғой. Осы бастан көндіге бер деп ойнауға жібермей, әріп үйреніп, оны жазуға мәжбүрлейді. Бір сөзбен айтқанда, менің үйдегі «жендетім».
Бұрындары ата-анамның қасында еркелеп жататын едім. Неге екенін, әкем көбіне сыртта түнейді (соңына түскен кеңес адамдары іздеп келіп қалар деп). Ал анам байғұс 80 килолық қанар қапты арқасына сап көтерем деп аяғын сындырып алған көрінеді. Содан кейін мен Айшаханның қасына жатуға мәжбүр болған едім. Бұл жерде де жыбырлап тыныштық таппаймын ба, мен Айшаханды, Айшахан мені кейітіп, керісіп жатып әзер ұйықтайтынбыз.
– Ата, дедім дауыстап (әке-шешем әбден еркелетіп еркіме қоя берген әздек болсам керек, мені бүкіл ауыл Қаратентек дейтін. Құлағым үйреніп кетсе керек, мен оған ренжімейтінмін).
– Ә, Қаратентек, кәне, не айтқың келді? – деді Ысқақбай ата.
– Ата, сіз Айшаханды бекер мақтайсыз. Ол дәп сіз ойлағандай жақсы емес. Сенбесеңіз, қасына бір күн қонып көріңізші, – деппін мен. Ысқақбай ата не айтарын білмей «Әй, тентек-ай» деп басын шайқағаны тап бүгінгідей есімде.
Есейе келе мен әпкем Айшаханның қандай мадаққа болса да лайық екеніне көзім жете бастады. Және оны іштей мақтан тұтатын болдым. Расында да, ешкімді алаламай, жұрттың бәріне қамқорлықпен қарайтын, жүрегі тек ізгілікке жаралған Айшахан ауылдың үлкендері айтқандай, өз қатарына қарағанда, әлдеқайда саналы екені оның әр ісінен, жұртпен қарым-қатынасынан айқын байқалып тұратын. Оқуда да үздік. Мектеп бітірген соң оның қалаған оқуына түсетініне ешкімнің шүбәсі болмайтын. Алайда біздің үйдің іші тағы да тағдырдың аяусыз сынына тап болды. Ұзақ жыл жазықсыз жала жабылып, өмірі қуғында өткен әкемнің денсаулығы сыр беріп, Айшахан мектеп бітіретін жылы дүниеден өтті. Әкемнің қазасы көп дүниені өзгертті. Айшахан да жоғары оқу орнына бара алмады. Бірақ жасымады. Жамбыл ата ауылына барып, мектепке пионервожатый болып орналасты. Сонда жүріп, Әбен Қожамқұлов деген азаматқа тұрмысқа шықты. Иә, ол барған жеріне балдай батып, судай сіңді. Ата-енесі оны жақсы көргені сонша, «келініміз үйімізге құт боп келді. Ұлымыздың маңдайы ашылды», деп қуанды. «Оған екі дүниеде де ризамыз» деп баталарын берді. Төрт қайынсіңлісін оқытып, ұзатып, солардың ең сүйікті адамына айналды. Өзі де жеті баланың анасы атанып, оларға дұрыс тәлім-тәрбие беріп, ұлдарын ұяға, қыздарын қияға қондырды. Білім-білігін көтеруді де ұмытқан жоқ. Абай атындағы педагогикалық университетті бітіріп, өзі қызмет атқарған Қарасу ауылындағы ең үздік ұстаз атанып, Қазақ ССР-іне еңбек сіңірген ұстаз төсбелгісін алды. Сондай-ақ «Алтын алқалы ана» атанды. Қайнысы физика-математика ғылымдарының докторы, профессор, академик Төлеген Қожамқұловтың сөзімен айтқанда, Айшахан бүкіл қазақ әйелдерінің эталонына айналды.
Өмірі жұртқа өнеге болған сол Айшахан қайтыс болғанда ізгі жүректі бір ауыл адамы айтқан мына бір аңыз әңгіме осы күні ойыма орала береді.
«Жер бетінде мейір-қайыр азая бастағанда Жаратушы Ием жұртқа үлгі-өнеге болсын, маңайына ізгілік шуағын шашсын, сол шуақ айналасындағы адамдардың бойына нұр боп тарасын деп жер бетіне адам бейнесіндегі періштелерді жіберетін көрінеді. Айшахан сол періште болар деп ойлаймын» деген еді бірде.
Оның бұл сөзінің ақиқатын жұмыр басты пенде қайдан білсін. Бәлкім, солай да шығар. Иә, қалай болғанда да тұла бойы тұнған мейірім мен шапағат, жүрегінің өлшеусіз жылуы оған Алланың берген орасан сыйы еді. Сондықтан да шығар, ұзақ жылдар бойы өзара сыйласып өткен сырлас құрбысы, қазақтың арқалы ақыны Фариза Оңғарсынова «Айшахан – нағыз парасат патшайымы ғой» деп тамсанатын.
Осы арада айта кететін тағы бір жайт, Айшахан ұстаздың зейнет демалысына шыққанына не заман. Алайда оның өз шәкірттеріне берген жүрек жылуы еш суымаған екен. Иә, оны жерлеген күннің ертесіне басына Құран оқып қайтайық деп барған үлкен-кіші мына бір көрініске таң-тамаша болған. Айшаханның қабірін кезінде өзі оқытқан шәкірттері түгелдей раушан гүлдерімен көмкеріп тастапты. Міне, ұстазға деген шәкірт махаббаты.
Айшахан Қуанышбекқызының есімі алтын әріппен жазылып, еліміздің Алтын кітабына енген екен. Өкініштісі, оны өзі көре алмай кетті.
Қазақ «Тірі өлінің көзін жабады, өлі тірінің көзін ашады» дейді. Бұл нағыз өмірден алынған сөз екен. Олардың өмірлік ұстанымы, кісілік келбеттері кімге болса да үлгі болуға лайық екенін білгендіктен де, ойымды көпшілікпен бөлісуді ұйғардым.
Жұмагүл Солты,
Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, халықаралық Алаш әдеби сыйлығының лауреаты
