Қоғам • 02 Шілде, 2024

Әділеттілік – мемлекеттің діңгегі

164 рет
көрсетілді
6 мин
оқу үшін

«Адал азамат» – қазіргі кезең­дегі аса маңызды, тарихи қажет­ті мәселе. Ғасыр басында мұны Алаш азаматтары көтеріп, ал өздері адал азаматтың үлгісі бола білді. «Адамына қарай – заманы. Заманына қарай – адамы». Бұл – ертеден айтылып келе жатқан сөз. Бұл – шешімі айқын табылмаған, мүмкін жуық арада айқындала қоймайтын мәселе.

Әділеттілік – мемлекеттің діңгегі

Коллажды жасаған – Амангелді Қияс, «ЕQ»

«Заманына қарай – адамы» дегенде айтарым, біздер тәуелсіздік заманында нарықтық (либералдық) қатынастарды құрып жат­қан демократиялық акме қоғамда (яғни ақыл­ға сыйымды) өмір сүріп жатырмыз. Мұндай қоғамды тек адал азаматтың құруы, әрине, табиғи жағдай.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев мәселені дөп басып, осындай тұжырымға келгені – құп алатын жағдай. Демек азаматтар заманға сай болуы керек. Адамына сай заманы дегенге келсек, мәселе көлеңкелі. Ол жеке бастың әңгімесіне ауысып кетуі әбден мүмкін. Хакім Абай «Әркімді заман сүйремек, Заманды қай жан билемек?», деген еді. ХХ–ХХІ ғасырларда заманды билеген тұлға болған жоқ. Абай осы шумақта: «Заманға жаман күйлемек, Замана оны илемек», дейді. Әзірше осылай болып тұр­ғаны. Әр заманның өз адамы бар. Адал аза­мат болу үшін қоғамда, мемлекетте адалдық болуы керек.

Кеңес заманында да адал деген сөз жиі айтылды. Мысалы, адал коммунист, адал педагог. Бірақ социализм кезіндегі қандай адалдық? Әрине, табиғатынан таза, ізгілікке ынталы жандар социалистік қоғам кезінде де көп болды, бірақ олардың сенімі коммунистік идеяға негізделді. Сондықтан адал коммунист деген даулы мәселеге айналды. Мысалы, социализм кезінде Николай Островскийдің «Құрыш қалай шынықты?» деген шығармасы үлгі – эталонға айналып еді. Павел Корчагин өз ісінің «әулиесі» атанды. Бұл фанатизмге негізделген дүниетаным болатын.

Адал азамат болу үшін, жоғарыда айтылғандай, қоғамдық, тарихи кеңістік қажет, қазіргі қоғамда адал азамат болуға барлық жағдай бар деуге болады. Мақсат – тәуелсіздікті мәңгілік ететін қоғам құру ісі, әрине, адал азаматты табиғи түрде қажет етеді.

Адал азамат деген кім? Оны қалай анық­таймыз? Әрине, адал азаматты анықтаудың векторлары мол, әлеуметтанушылар бұл мәселені түпкілікті, терең зерттейді деп ойлаймын. Менің айтарым: адал азамат – ең алдымен, ешкімге қиянат жасамайтын ізгілікті тұлға.

Осы тұста ойыма парсы патшасы Науше­руан­ға қатысты бір тарихи оқиға түсіп отыр. Ол аңда жүріп, киік атып алады. Етті асып жемекші болғанда, тұз болмайды. Сон­да патша қызметкерін көрші ауылға тұз әкелу­ге жібереді. Қызметшісі кетіп бара жат­қан­да, қайта шақырып алып: «Тұзды тегін алма, тұз берген адамға оның ақысын төле», дейді. Сонда уәзірі «Шымшым тұз бір тиынға татымайды», дейді. Сонда уәзірі­не Наушеруан: «Басшы алса, бір алманы баға бермей, қосшы құртар алманың түп-тамы­рын», дейді. Тәртіпті басшының өзі бұзса, оның қо­л ас­тындағылар одан асып түсетіні шындық.

«Мен алсам елдің жалғыз жұмыртқасын,
Кесерсің мың тауықтың сендер басын.
Сүйте-сүйте ашылып арандарың,
Ағызарсың бұл елдің қанды жасын».

Бұл жерде басшы әділетті болу керек деген идея айтылған. Жемқорлық та билікке қатысты.

Ел аралап жүрген кезде адал азамат дегенге қатысты мені бір ой мазалай береді. Құдайға шүкір, қазір кәсіпкерлер қатары өсіп келеді. Солармен сұхбаттасып отырғанда санама Александр Пушкиннің «Дубровский» романындағы Троекуровтың образы қабаттаса береді.

Жаңа байлыққа қолы жеткен ағайын­дар­дың сөздері нық, мінездері де тіктеу. Байқаймын, отырған жерлерінде өздерін­нің ғана айтқанын ұнатады. Қысқасы, Троекуровтың мінездері көрініп қалады. Бұл – қауіпті жағдай. Бұлардан қалайша адал азаматтар шығады деген ойға қаламын.

Троекуровтар заңға да қатысты аңғары­лып қалады. Мысалы, Парламент шығарған заң жақсы, сұрыпталған, сарапталған, бірақ оның орындалуы барысында қосым­ша акт, ере­желер жасалып, сыбайлас жемқор­лық­қа жол ашылады, тіптен кейбір министр­лік деңге­йіндегі ережелер, заң түгілі, Консти­ту­ция­лық қағидаларға қайшы келіп жататыны бар. Оны шеберлікпен жасап жүрген Трое­ку­ровтар ма деген ойдамын. Ойланатын мәселе.

Түркістанда өткен Ұлттық құрылтай отырысында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев ниет туралы жақсы тұжырым жасады. Президент «Адал азамат қалыптасуы үшін ниет тазалығы қажет» деді. Тамаша сөз. Ниет тазалығы – әді­леттік. Хакім Абай: «Және сүй хақ жолы деп әділетті» деген. Әділеттілік деген – мем­лекеттің діні болуы керек. Бұл жөнін­де Жүсіп Баласағұн «Құтты білік» деген тең­десі жоқ шығармасында тамаша айтқан. Әділет­тілік мемлекеттің діні әрі діңгегі болуы үшін қан­ағат қажеттілігін Жүсіп Баласағұн шығар­ма­сында әлденеше рет қайталап айтқан.

«Қанағат – адал азаматтың еркіндігі.
Адал азаматтың қызметі – игілік.
Адал азаматтың санасы – ізгілік.
Адал азаматтың дүниетанымы –
әділеттілік».

Ғарифолла ЕСІМ,
академик, жазушы