Фото: ЖИ көмегімен жасалған
Сонымен бірге қақтығыс жанама арналар арқылы қысым түсіріп отыр. Әлемдік энергия нарығында тәуекел күшейіп, тәулігіне шамамен 10 млн баррель мұнай жеткізілімінің тұрақтылығы бұзылу қаупінде. Бұл өндіріс пен логистика шығындарының өсуіне алып келуде: кеме отынының бағасы қысқа мерзімде 450-500 доллардан 1 000 доллардан жоғары деңгейге дейін өсті. Небәрі 28 күн ішінде Еуропалық одақтың қазба отындарын импорттау шығындары 13 млрд еуроға артты.
Физикалық логистика арналары негізінен сақталғанымен, экспорттың қаржылық шарттары айтарлықтай қысымға ұшырап отыр. Мұнай бағасының өсуі белгілі бір деңгейде кірістерді қолдайды, бірақ фрахт пен сақтандыру құнының қымбаттауы сыртқы сауда операцияларының тиімділігін төмендетеді.
Осы үрдістер жиынтығы жаһандық ұсыныс сілкінісінің қалыптасқанын көрсетеді. Ол өндірістік және логистикалық шығындардың өсуі арқылы бағаларға қысым жасап қана қоймай, логистикадағы іркілістер салдарынан Қазақстан экспортының жекелеген бағыттары бойынша көлемінің уақытша шектелуіне әкелуі мүмкін.
Антониу Гутерриш: Таяу Шығыстағы қақтығыс әскери жолмен шешілмейді
Газ нарығындағы өзгерістер де ерекше мәнге ие. Газдың тыңайтқыш өндірісіндегі үлесі 70%-ға дейін жетеді, ал Ормұз бұғазы арқылы әлемдік тыңайтқыш саудасының шамамен 30%-ы өтеді. Тыңайтқыш бағасының 40%-ға жуық өсуі ауыл шаруашылығы шығындарын арттырып, азық-түлік бағасына қысым түсіріп тұр. Бұл тұрғыда Қазақстанда тыңайтқыштарға импорттық тәуелділік жоғары, шамамен 50-60%. Әсіресе калий тыңайтқыштары толық дерлік сырттан жеткізіледі.
Қазақстан үшін тәуекелдер негізінен тар сегменттерде шоғырланған. Астық экспорты жалпы көлемде небәрі 3-4% болғанымен, оның бір бөлігі Каспий және Иран бағытына тәуелді. Қазақстан жыл сайын 5-8 млн тонна астық экспорттайды, ал осы бағыттағы іркілістер ішкі нарықта артық ұсыныс қалыптастырып, бағаға қысым түсіруі мүмкін.
Сонымен қатар экспорт географиясын әртараптандыру бағытында оң динамика байқалып отыр. 2025 жылғы қыркүйек пен 2026 жылғы наурыз аралығында Қазақстан 8,9 млн тонна астық экспорттады. Оның негізгі көлемі дәстүрлі түрде Орталық Азия мен Ауғанстанға бағытталғанымен, қазіргі таңда Қазақстан 40-тан астам елге, соның ішінде Еуропа, Таяу Шығыс және Қытай нарықтарына астық экспорттайды. Бұл әртараптандырудың нақты базасы қалыптасқанын көрсетеді.
Саясаткер: Таяу Шығыстағы тұрақсыздық Орталық Азияға да әсер етуі мүмкін
Осы кезеңде негізгі жеткізілімдер Өзбекстан, Тәжікстан, Қырғызстан және Ауғанстан бағыттарына тиесілі болды, ал Иран мен Қытай бағыттары әртараптандырудың маңызды, бірақ салыстырмалы түрде құбылмалы сегменті ретінде сақталып тұр.
Айта кетерлігі, 2024-2025 жылдары Иран бағыты белсенді жұмыс істеп, оған шамамен 1,2 млн тонна арпа жөнелтілді, бұл арпа экспортының 60%-дан астамын құрады. Дегенмен, Таяу Шығыстағы қазіргі эскалацияға байланысты бұл бағытта екі апталық үзіліс орын алып, кейін қайта жанданды. Осы қысқа мерзімді іркілістің өзі бұл нарықтың геосаяси тәуекелдерге қаншалықты осал екенін айқын көрсетті.
Осылайша, мәселе экспорттың толық қысқаруында емес, жекелеген бағыттардағы іркілістер мен шығындардың өсуінде. Негізгі экспорттық ағындар – мұнай, металдар және уран салыстырмалы тұрақтылығын сақтап отыр. Мұнай бағасының өсуі қысқа мерзімде белгілі бір деңгейде оң әсер беруі мүмкін. Сондай-ақ бұл үрдіс импорттық инфляцияның күшеюі, логистикалық шығындардың артуы және ішкі баға тұрақтылығына қосымша қысым арқылы теріс әсерлерді де қалыптастырады.
Қорытындылай келе, қазіргі геосаяси жағдай Қазақстан экспорты үшін жүйелік қауіп тудырмайды, алайда тәуекелдер айтарлықтай күшейіп отыр. Сондықтан бұл ахуалды толық шектеу ретінде емес, жекелеген бағыттардағы іркілістер мен шығындардың өсуі ретінде бағалау орынды. Ұзақ мерзімді перспективада экспорт бағыттарын әртараптандыру, аграрлық сектордың өндірістік базасын күшейту және баламалы логистиканы дамыту негізгі стратегиялық міндет болып қала береді.
Ғали ДІНМҰХАММЕД,
Қолданбалы этносаяси зерттеулер институты орталығының директоры,
экономика ғылымдарының кандидаты, профессор
