Суретті түсірген – Ерлан ОМАР, «EQ»
Сабақтан тыс емес тәрбие
Біртұтас тәрбие бағдарламасы туралы 2023 жылы айтыла бастады. «Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша алғаш рет білім ұйымдарына енгізілген Біртұтас тәрбие бағдарламасының мақсаты – жалпыадамзаттық және ұлттық құндылықтар негізінде тәрбиеленген адал азамат қалыптастыру», делінген еді. Министрлік 2 жыл бұрын бағдарламаны ақырындап сынақтан өткізуді бастағанда елордадағы қарапайым мектеп бұл бастаманың алғашқы нәтижесін көріп үлгерген еді. Себебі олар осыған ұқсас бағдарлама негізінде өз ұстанымдарын бекітіп, енгізді. Сол сәтті еске алған Астана қаласы №8 мектеп-лицейінің директоры Гүлнұр Ерсайынқызы білім сапасының артуы тәрбиеге тікелей тәуелді екенін жеткізді.
«Алғаш осы бағдарламаны қолға алғанымызда мектебіміздің білім сапасы көз қуантарлықтай болмады. Соның себебін анықтау үшін арнайы зерттеу жүргіздік, оқушылардан сауалнама жинадық, бақылау жасадық. Аңдасақ, тәртіп нашар, мұғалімнің оқушыға сенімі мен өзара құрметі төмен, балалардың бізден жылулық сезбейтіні айқын көрінді. Осының шешімін жан-жақты іздеп, тиімді жұмыс істейтін «Құндылыққа негізделген білім беру» жобасымен 20 мұғалім оқыды. Олар кейін басқа әріптестерімен тәжірибесін бөлісті. Сөйтіп, өз тұжырымдамамызды қалыптастырып, соның негізінде тәрбие жұмысы сабақтан тыс уақытта емес, тура сабақ үстінде жүргізгенде нәтижелі болатынына көз жеткіздік. Ең бастысы, бүгінгі альфа, бета ұрпақты мейіріммен тәрбиелеу мектеп ұжымының да, ата-ананың да, бәрінен маңыздысы оқушылардың ішкі жай-күйін тыныштандырып, оқу үлгерімін жақсартатынын дәлелденді. Бірінші кезде балаларды жылы шыраймен, әрқайсысының тек жақсы қасиетін кішкене ақ қағазға жазып қарсы алғанда әрдайым көңіл жетпей әдепсіздік, бұзықтық көрсетіп жүретін оқушылардың өзі мектепке жүзіне күлкі үйіріліп кірді, жүрегіне сенім ұялай бастады», дейді директор Г.Ерсайынқызы.
Ұйым басшысының әңгімесін әрі тыңдап, әрі мектепті аралап жүрміз. Қай сыныпқа бас сұққанда да оқушылардың ұлттық киім кигенін байқайсың. Бұл – олардың кәдімгі мектеп формасы. Лицей дегенде жаратылыстану бағытында тереңдетіп оқытатынын, сол себепті мектептің ішінде биология, химия, физика, математика әлемі «сөйлеп тұратын» мектеп көз алдыңа келеді ғой. Ұлттық құндылықтар, соның ішінде фольклор, мәдениет құдды гуманизммен ғана біте қайнасқан дүние секілді көрінеді. Ұлтымыздың бай мұрасын тек мемлекеттік, одан қазақтілді оқу ошақтарындағы ұрпағымыз ғана емес, барлық ұлт өкілі бойына сіңіріп өссе дейсің... Сондай сезіммен елордадағы аралас тілде білім беретін мектепке бардық.
Құндылықты сіңірген аралас мектеп
№37 мектеп-лицей директорының тәрбие ісі жөніндегі орынбасары Күләш Есалиқызы 3 мыңнан аса оқушысы бар мектепте кез келген өзгерісті енгізу, жаңа жүйені еңсеру оңайға соқпайтынын айтады. Дегенмен кәсібилік пен ата-ана арасындағы байланысты нығайту көп жұмысты жеңілдеткен.
«Біз «Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасын былтырғы оқу жылынан бастап қолға алдық. Ол кезде, әрине, қиындықтар болды. Өйткені біздікі – аралас мектеп. Бірақ сол қиындықтарға қарамастан, ең бірінші бағдарламаны тәрбие үдерісіне, одан кейін ақырындап оқу барысына енгіздік. 9 айдағы оқу жылында құндылықтар әр айға бөлінеді, апта дәйексөзі беріліп, бұл сөз жүзінде қалып қоймай, пәнге енгізіліп, тақырыппен байланыстырылып отыр. Мұнда ұлтымыздың әдебиеті, мәдениеті, өнері, тұрмысы көрініс табатын біркелкі безендірудің өзі қазақы тәрбиені оқушылардың бойына сіңіреді. Бағдарламаны мектепішілік төл жобамыз арқылы енгізуіміз жұмыстың жемісін көруге септігін тигізеді. «Пайдалы 15 минут» деп аталатын жобамызда баланың сабақ уақытын ұрламай, тәрбие берудің кілтін таптық. Осы пайдалы 15 минутта әр сыныптың жетекшісі өз оқушыларына әр айдың құндылығына сай интеллектуалды ойын ұйымдастырады», деді К.Есалиқызы.
Дәл осы тұста мектеп өкілінен «Білімнің нәтижесін емтихан алып көре қоямыз. Ал тәрбие – өте нәзік тақырып. Оның нәтижесін дәл өлшеу, көрсеткішін анық көру қиын. Осы бағдарламаның нәтижесін сіздер қалай көріп отырсыздар?» деп сұрадық. Сонда №37 мектеп-лицей директорының орынбасары: «Балалардың жүріс-тұрысы, тәртібі, мәдениеті, сөйлеу мәнері, бізге, өзіне, құрдастарына қарым-қатынасы жақсы жағына өзгерді. Қандай да бір себеппен емес, жай факті ретінде айтайын, мен орыс тілін жетік білмеймін, бұрын өзіміз амандасып, сәлемін күтіп тұрғанда орысша жауап қайыратын орыс сыныбының балалары қазір бізбен бірінші өздері «Сәлеметсіз бе, қалайсыз?» деп сәлемдеседі. Елжіреп қаласың. Бұл – осы сіңіріп жатқан құндылықтардың нәтижесі», деп жауап берді.
Үштік одақтың жетістігі
Біз материалды әзірлеу барысында 10 шақты білім ұйымын (балабақша, мектеп) араладық. Сонда түсінгеніміз, аталған бағдарлама енгізілгелі білім ұясы мен ата-ана арасындағы байланыс бұрынғыдан әлдеқайда нығая түскен. Мұны әңгімеге тартқан барлық спикеріміздің сөзінен естідік. Мысалы, мектептер мен балабақшаларда аналар, әкелер, аталар, әжелер мектебі бар. Бұл бастама аясында обасында тәрбиеге ықпал ететін тұлғалар келіп, балаларға шеберлік сағатын өткізіп, қызық тәжірибесін бөліседі. Мысалы, №37 мектептегі әр айдың екінші дүйсенбісінде өтетін әкелер сағаты ерекше әсер қалдырады. «Қазір қоғамда әкесіз өсіп жатқан бала көп. Сондықтан біз әкелерді жинадық, әкелер кеңесі өтеді, әкелер аллеясын аштық. Әкелер сағатына әкесіз өсіп жатқан балаларға өміріне сабақ боларлық әңгіме, өсиет айтуға шақырамын. Жұмыстан уақытын бөліп келеді, жауапкершілікпен қарайды, өзінің кәсібі туралы айтады, кедергілерді жеңіп, сынақтарда сынбау туралы сыр-сұхбат құрады. Балалар әкені жібермей ұзақ ұстайтын кездері де болады», дейді К.Есалиқызы.
Ата-анамен байланыстың бекігенін №94 балабақшаның әдіскері Гүлбала Нұрланқызы да растап отыр. Бағдарлама енгізілгелі қолға алынған әкелер мектебінде балалар қамшы өруді үйренсе, аналар шаш өрімінің түрлерін көрсетеді, аталар бата жаттатып, әжелер ертегі айтып береді екен. «Осы бағдарлама қолға алынғалы ата-аналардың бала тәрбиесіне етене араласа бастағанын байқадық. Мектеп жасына дейінгі баланың негізгі әрекеті – ойын. Біз мектепке, қоғамға бейімделген, қарапайым өмірге қажет дағдыларды меңгерген баланы дайындап беруіміз керек. Осыған орай бағдарлама бойынша жүргізілетін жұмыстар да балалардың жас ерекшелігіне қарай ойын, ертегі, кейіпкер түрінде ұйымдастырылады. Аталған бағдарламаны іске асыра бастаған үш жылда ата-ана, балабақша, бала дейтін үштік одақ арасындағы ынтымағымыз артты. Екіншіден, министрлік бізге бір жылға дайын жоспарды берді, өте ыңғайлы, әр күні қандай ертегі, тақпақ, әңгіме, ән, жаңылтпаш, жұмбақ керек екенін ашып көре аламыз. Түйіндей келгенде, бағдарлама арқылы біз ұлттық құндылықтың негізін қаладық», дейді Г.Нұрланқызы.
Иә, бала ең алдымен тәрбиені отбасынан алады. Сол себепті де ата-ананың бала өміріне, тіпті балабақша мен мектептегі өміріне де бейжай қарамауы маңызды екені анық. Дегенмен ата-ана болуды өмірден өзге ешкім оқытпайды, бұл ретте баланың сапалы білім алуына септесетін демеу түрлерін педагог оқушысының отбасына түсіндіріп отырса, нәтиже шығары сөзсіз. Бұған жету үшін де ата-анаға білімін жетілдіру керек. Осыған орай 2023 жылы «Адал азамат» бағдарламасы аясында елдегі барлық мектепте ата-аналарға педагогикалық қолдау орталықтары іске қосылды. Бүгінге дейін 1,1 млн-нан астам ата-ана педагогикалық қолдау көрсету орталықтарының көмегіне жүгініпті. Орталықта ата-аналарға арнайы дайындықтан өткен педагогтер мен психологтер дәріс береді.
«Ата-ана бала өмірінің бір бөлігіне айналғанда, бала қолдау мен сенімділікті сезінеді. Осындай сенімді қарым-қатынастан эмоционалды жағынан тұрақты, бақытты бала мен үйлесімді отбасы қалыптасады», дейді Оқу-ағарту министрлігіне қарасты «Өркен» Балалардың әл-ауқатын арттыру ұлттық ғылыми-практикалық институты» КеАҚ президенті Елена Сәкенова.
Орталықта дәріс алушылар арасында сауалнама жүргізілген, нәтижелері ата-аналардың балаларымен қарым-қатынасының жақсарғанын көрсетіп отыр. Зерттеу сұрақтарына жауап берген ата-аналардың 72,6% балаларымен күнде сөйлесе бастағанын, 89,6% қиындықтарға дер кезінде жауап беріп үйренгенін, 78% баланың ортасын жақсы тани түскенін алға тартқан. Әрбір екінші ата-ана тәрбиелеу тәсілін қайта қарауға дайын, ал шамамен үштен бірі балалардың оқу және мәдени дамуына белсенді қатысуға дағдыланғанын айтады.
