Ғылым • 06 Ақпан, 2023

Гарвардтағы қазақ ғалымының жобасы

1047 рет
көрсетілді
13 мин
оқу үшін

АҚШ-тағы Гарвард университетінің Географиялық талдау жасау орталығының (Harvard Center for Geographic Analysis) зерттеуші-ғалымы, доктор Нұрлан Кенжеахметтің осы жылдың наурыз айы­нан бастап аталған орталықта «VI-ХХ ғасырлардағы Орталық Еуразияның топонимикалық Географиялық ақпараттық жүйесі (Toponymic GIS of Central Eurasia from the Sixth to Twentieth Centuries)» атты жобаны қолға алғалы жатқанын естідік.

Гарвардтағы қазақ ғалымының жобасы

Аталған жоба арқылы қазақ дала­сы­ның тарихи жер аттары Гарвард универ­ситеті базасындағы электронды жүйеге енгізілмек. Нә­тижелер тегін, акаде­мия­лық ресурс ретінде Data Verse репози­торийінде жарияланады. Прак­тикалық тұрғыдан алғанда жоба VI-ХХ ғасырларды қамтиды. Ға­лым­ның сүйін­шілі жобасы Қазақ елінің тарихи топо­ним­дері мен тарихи жер аумағын зерттеуде өте зор маңызға ие екенін айтпасақ та түсінікті.

Әзірге екі жыл деп жоспар­лан­ған бұл ғылыми жобаның басты мақсаты – Орталық Еуразияның топонимикалық зерттеулерін визуализациялайтын топонимикалық Географиялық ақпараттық жүйесін (ГАЖ) құруға және Орталық Еуразия тарихы мен цифрлық сти­пен­­дияға қызығушылық таныта­тын ғалымдар мен студенттер­ге арналған халықаралық семинар ұйымдастыру. Сонымен бірге бұл жобаға қа­тыс­қан ғалымдар мен зерттеу­ші­лер Орталық Еуразияның тарихи топони­микалық зерттеулері шаға­тай (ескі қазақ), араб, парсы, қытай, көне орыс, моңғол (ойрат), манчжур, латын және Орталық Еуразияда қолданылатын барлық қа­зіргі тілдерді қамтитын әртүрлі тіл­дегі карталар мен басқа да бас­тап­қы дереккөздерді зерттейді.

Жаңа жобаның ерекше­лік­те­рі­не тоқталсақ, өз кезегінде тиісті топонимикалық деректерді жүйеге ен­гізуге болатын дерекқорда жүйе­­­леп, оны географиялық орын­­ға байланысты белгілі бір маз­­мұн­ға арналған порталдар ре­тін­де қарас­тыра алады. Мұндай схема ғалымдар мен студенттерге арна­йы ақпараттық технология­лар қыз­­меткерінің көмегінсіз аталған жү­йе­ге өзара әрекеттесуге мүм­кін­дік береді. Сонымен бірге жеке адамдар картадан белгілі орынды тауып, қалаған атрибуттарды таңдай алады. Мысалы, әртүрлі тілдегі қазіргі атау­лар, тари­хи карталардағы нақ­ты сілте­ме­лер, әр кезеңдер мен түрлі тілдегі тарихи атаулар, нақты сіл­те­мелері бар дереккөздердегі тари­­хи атаулар, карта жасау тарихы немесе кез келген басқа тарихи фактілерді бірнеше минут ішінде алдыңызға жайып салады. Ең қызықтысы, пайдаланушылар бұл деректерді өңдеу, таңдау және өзгерту мүмкіндігіне ие. Тіпті олар топонимдер бойынша дерек­тер­­ді зерттей алады, қажет болса, ақ­па­ратты цифрлық немесе қағаз түрінде шығаруға мүмкіндік бар.

явар

Зерттеу нысанының функционалды жұмысы барысында пайдаланушылар Қазақ­стан, Өзбекстан, Тә­жік­стан, Түрік­мен­стан, Қыр­ғыз­стан және Оңтүстік-Батыс Сібір сияқ­ты қы­зығушылық танытатын әлем­дік аймақтың картасын көр­сететін Географиялық ақпа­рат­тық жүйесінің (GIS) ин­тер­­фейсі арқылы деректерге қол жет­кізе алады. Әрі әр­түрлі тіл­дер­де нақ­ты тарихи кар­талар мен та­рихи атаулары бар жер­­лер­дің қол­­даныстағы атын өте жылдам көр­­сетіп береді.

Аталған жоба Гарвард универ­си­­­тетін­дегі­ зерт­теуші ғалым­ Нұрлан Кенжеах­меттің зерт­теу жаз­ба­ла­рын­дағы тиісті то­по­­ни­микалық деректерге сүйеніп жүзе­ге асатыны да – Қазақстан үшін қуанарлық жайт. Осындай ауқымды жобаны қазақ азаматына сеніп тапсырып отырғаны да жайдан-жай емес. Өйткені Нұрлан Кенжеахмет – осы­ған дейін алыс-жуыққа танылып үлгерген зерделі ғалым, білікті тарихшы. Был­­­тыр ғалымның Германияда ағыл­­­­шын тіліндегі Eurasian Historical Geography as Reflected in Geographical Literature and in Maps from the Thirteenth to the Mid-Seventeenth Centuries (Ostasien Verlag, 2022) атты монография­сы жарық көрсе, ғалым 2022 жылы қазан айын­­­да С.Аманжолов атын­да­ғы Шығыс Қа­зақстан уни­вер­ситетінің 70 жыл­дық мерейтойы­на «XVIII-XIX ға­сыр­лардағы Шығыс Қазақстан тарихы» атты мо­нография­­сын тарту еткен. Ал Германиядан Қазақ хан­дығының тарихи-география­сы туралы ағыл­шын тіліндегі European-Chinese Imperial Maps and Gazetteers Related to the Kazakh (Qazaq) Khanate and Its Adjacent Regions from the 16th to the 19th Centuries (Ostasien Verlag, 2023) атты ауқымды еңбегі ал­дағы наурыз айында жарық көр­мек.

ява

Ғалымның «XVIII ғасыр­дағы Қазақ хандығы мен Цин пат­шалығы шекарасының қалып­тасуы» атты мақаласында Тянь-Шань тауы туралы мынадай деректер келтірілген: «Қытайдың тари­­хи әдебиет­терінде, тіпті Цин пат­­шалығы дәуіріндегі (1644-1912) карталар мен геогра­фия­лық еңбектерде Тянь-Шань тауы өзі­нің түпкі атауымен «Тәңір тауы» деп аталғанына қарамастан, орыс ғалымдары аталған тауды «Тянь-Шань» деп атап, бұл таудың түркілік атауын қолда­ныс­тан шы­ға­ра бастайды. Іс жү­зінде Тянь-Шань тауының Боғдаға дейінгі (Үрімші қаласы маңында) бөлігі Цин патшалығы дәуіріндегі карталарда Тянь-Шань деп аталса, оның батыс бөлігі «Тэнгэли шань» немесе «Тәңір тауы» деп таңбаланып отырды». Шындығында, біз үшін, түркі ха­лық­тары үшін «Тәңір тауы» атауы бізге өте жақын. Кейде бір әріп, бір сөз бір ұлтты өзгер­туі әбден мүм­кін. Ал елдің, жер­дің атауы өзгер­се, не боларын ойлау­дың өзі қор­қынышты.

Осы мақаланың бір тұсында тағы мынадай деректер бар: «Қытай деректемелерінде Қазақ хандығы туралы алғашқы дерек Қасым хан билік еткен дәуірде 1530 жылдары төңірегінде Эцзибе-Хасинь (Өзбек-Қасым) деген атпен Мин патшалығының орда естеліктерінде хатталды. Қасым хан дәуірінде Қазақ хан­ды­­ғының шығыс шекарасы стра­те­гиялық аймақтық геосаясатта аса маңызды аймақ болды. Өйткені Қазақ хандығының ойрат тайпаларымен, Моғолстанмен (Тұрпанмен) және қытайлық Мин династиясымен (1368–1644) ара­да­ғы қарым-қатынастарының көп­ші­лігі сауда-саттыққа қатысты болды». Әр мемлекет үшін оның ше­карасының әр бұрышы елінің, жерінің қорғанысы екені анық. Ал соны шегендеу, қорғау үл­кен күштің, беріктіліктің белгісі бол­мақ. Біздің кей тарихи деректер шыны керек, ала-құлалықтан көз ашпай келеді, әр ғалым әр­түр­лі жазып, бір ізге түспеген деректер әр жерде шашырап жататыны тағы бар. Қазақ хандығы және оның шекара мәселесі туралы осы бір оймақтай дерек сол ақтаң­дақ­тар­дың орнын толтыруға бір негіз болмақ.

Ал төмендегі деректерді сурет­­терімен бірге оқыған жөн. «Цянь­лун картасында (1772) Қа­зақ хан­дығына қатысты иелік­тер­дің бірі ретінде «Ву-эргэнци хуэйсы хэтунь», яғни «Үргеніш мұсылман қала­сы» деген атау кездеседі. Мұн­да қазақ ханы Қайыпқа қарасты Үргеніш қаласы айтылып отыр­ғаны анық. Кей деректерде ол «Батыс Қазақ Үргеніш тайпасы» деп те аталады. 1761 жылы жарық көрген «Хуан Цин чжитун ту» (Цин патшалығына сый-сияпаттарын әкелген ел өкілдерінің суреттері) атты кітаптың 9-томында Цин пат­ша­лығына елші болып барған Кіші жүз қазақтарына қатысты 6 сурет сақталған: кіші жүз ханы Нұралыға қарасты мұсылман ер мен әйел; кіші жүз ханы Батырға қарасты мұсылман ер мен әйел; Үргеніш ханы Қайыпқа қарасты мұсылман әйел мен ер. Қайып – кіші жүз ханы Батырдың ұлы. Ол Хиуаны 10 жыл билеген (1747-1757). Ғалым Нұрлан Кенжеахмет көз ма­йын тауысып, қазаққа қатысты осындай тың да сирек кездесетін деректер арқылы өткен қадау-қадау ғасырлардағы ел мен жер кел­бе­ті­нің, мемлекетіміздің шека­расының қалай болғанын қайыра зерттеп, жүйелеуде айтар­лық­тай үлес қосып келеді.

Алпауыт жоғары оқу орны Гар­вардтың айрықша жобасын жүзеге асыруға жұмылған Нұрлан Кенжеахмет алдағы жоспарын тө­мен­дегіше жеткізді:

– Болашақ қоғам физикалық әлем мен виртуалды әлемнің интеграциясы болады. Бұл екі әлемнің интеграциясы жаңа ғылыми мәсе­ле­лерді қалып­тас­тырады, ал Геог­ра­­­фиялық ақпарат­тық жүйе жү­йесі осы екі әлемдік кеңіс­тіктің маңызды қиылысы бо­л­ып сана­лады. Кеңістіктік өл­шем­мен ұштастыра отырып, жүйені қазақ­тың көпжылдық тарихын елестету және талдау үшін қол­данудың мәні зор болмақ. Геогра­фия­лық ақпарат адамның іс-әреке­ті­мен тығыз байланыс­ты. Жеке адам үшін ол адамның туған жерінің географиялық таралуын, тұратын жерін және әлеуметтік қатынастарды, топ үшін ол топтың географиялық таралуы мен көші-қон жолын, аймақ және оның өмір сүру траекториясы, таралуы және өзгеруі, орынға келетін болсақ, ол сондай-ақ өткендегі адамдар, оқиғалар және заттар сияқты географиялық ақпараттың қысқаша мазмұнын қамтиды. ХХІ ғасыр – цифрландыру дәуірі. Қазіргі уақытта әлемнің барлық елі өз құжаттарын цифрландыруды күшейтіп, әртүрлі деректер қорын құру үшін цифр­­лан­дырылған құжаттар бо­­йынша деректерді іздес­тіріп жатыр. Әртүрлі құжат­тар­­ды цифрландыру үдерісінде бұл жүйе негізінде адами географиялық ақпараттық деректер базасын құру жоғары деңгейде болады. Гарвард универ­си­теті құрған WorldMap веб-сайты географиялық ақпарат базаларына арналған көрнекі сұрау платформасы болып саналады. Онда әлемнің түкпір-түкпірінен келген ғалымдар тиісті зерттеу нәти­желерін жариялай алады. Мы­са­лы, Жапония бөлігі демография, дін, көлік, қалатану, этни­калық азшылықтар мен тілдер, энергетика, қоршаған орта, білім, климат, денсаулық сақтау, экономика, тарих сияқты көп­теген саладағы географиялық ақпа­рат­тық деректер мен көрнекі карта­ларды қамтиды, – дейді ғалым.

Пре­зидент Қасым-Жомарт Тоқаев бір баяндамасында: «Ғы­лым­ның бүгінгі дамуы – елдің ер­тең­­гі табысының кепілі. Өкінішке қарай, бізде ғылымды басқару ісі жолға қойылмаған. Біз ғылым мен өндірісті ұштастыру туралы жиі айтамыз. Бірақ ондай байланыс әлі де орныққан жоқ. Ащы болса да, мұны мойындауымыз керек. Отандық өндірісті өркендету үшін ғылыми инновациялар, жаңалықтар қажет. Ғалымдарымыздың еңбегі сапалы өнім шығаруға немесе өндірісті тиімді етуге тиіс» деген еді.

Осыған орай Нұрлан Кенжеах­мет­тің мына бір сөзі бізге терең ой салды.

– Әрине, Абылай хан тұсын­да­ғы қазақ тарихы әлі күнге дейін қазақ ғалымдары жағынан толық зерттелмеді. Зерттелсе де, өзге ұлт ғалым­дарының көзімен зерт­телді. Қазақ­станның қазіргі шекарасы қашан қалыптасты? Абылай тұсында. Оны басқалар неге мо­йын­дамады? Бұл арада мойындау-мойындамау деген сөз болмауы керек. Қазақ тарихын зерттеген отаршы елдердің ға­лым­дары қазақ тарихына кеңі­нен сөз ойынын қол­дан­ды: хан деп атағысы келмеді, сұлтан деді, дипломатиялық салт-дәстүрді қате түсіндірді, мысалы, қазақ ел­ші­лерінің мәнжу патшасы ал­дын­дағы коутоу (тізерлей отырып бас ию) салтанатын бізге бодан болды деп түсіндірді. Іс жү­зін­де, мұндай салтанаттан мәнжу патшасының қабылдауында болған барлық елшілер өтеді, мейлі ол орыс, ағылшын болсын бәрібір. Шекараға қолданған қытайлық-мәнжулік терминдерді бұрмалап түсіндірді. Оны шекара демеді. Осының бәрін бұрмалаған Абылай хан тұсындағы Цин орда­сы­ның тарихшылары немесе шенеуніктері емес, одан кейінгі саясатшыл ға­лымдар болды. Кіші жүздің Әбіл­қайыр ханның дип­ломатиялық қимылдарын да орыстар өз ың­ға­йына қарай теріс түсіндірді. Алайда Абылай, Әбілқайыр хандар тұсындағы тарихи карталар осы жо­ғарыдағы айтылымдарды жоққа шы­ғарады. Қазақ үш жүзі үш жаққа тартқан жоқ, қазіргі тілмен айтсақ федерация болды, ортақ сыртқы сая­сат қолданды, ортақ ар­миясы болды. Шығысқа жау тисе, батыстан көмекке келді. Ең әйгілі мысал, Аңырақай шайқасы. Аңыра­қай шайқасы болған жердің еуро­па­лық картасы бар, өкінішке қарай, қазақ тарихы ғылымында әлі ай­налымға түскен жоқ, – дейді Нұрлан Кенжеахмет.

Ғылым жолында күрескен ел­дер­­дің беталысына тек таңдай қағып отыра бергеннен де шаршайтын шағымыз болды. Ал біздікі Гар­вард сияқты маңдай алды уни­вер­­ситет бастаған жаңа жобаға бір қазақ азаматы жетекшілік ете­ті­нін оқырманға жеткізсек деген ниет қана.