Түрмеде жазылған трилогия

Батыс Қазақстан облыстық балалар мен жасөспірімдер кітапханасына Үкімет қаулысына сәйкес қазақтың көрнекті жазушысы, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Хамза Есенжановтың есімі берілді. Бұл мәселе жөнінде бұған дейін құзырлы органдарға тиісті ұсыныс-тілектер жолданған болатын. Үкімет тарапынан осы орынды ұсыныстың түсі­ніс­тікпен қабыл алынуы батыс­қазақстандық зиялы қауым өкілдерінің ризашылығын туғы­зып отыр. Осынау жағым­ды жайт ұзақ жыл бойы тағдыр тепері­шін тартқан жазушы жөнінде бір-екі ауыз ой өрбітуге қозғау салды. Аталған суреткердің өресі биік, ең басты әдеби туындысы «Ақжайық» трилогиясы екені белгілі. Осы арқылы Хамза Есен­жанов қазақ әдебиетінде тұңғыш рет трилогия жанрының негізін қалады. Мұнда автор Ақжайық өңіріндегі тұтас бір дәуірдің шынайы көрінісін жаса­ған. Саяси қуғын-сүргін жыл­дары Хамза Есенжановқа саяси айып тағылып түрмеге қа­мал­ған. Ол осылайша өз өмірі­нің жиырма жылға жуық уақытын абақтыда өткізген. Түрмеде жатып трилогия жазу мүмкін бе? Бұл сұраққа жауап беруге келгенде кім-кім де тосылып қалары анық. Мұн­дайда мүмкін емес деген ойдың басым түсуі де жазылмаған заңды­лықтай көрінеді. Міне, жазықсыз жазаланған жазушы осы мүмкін еместі мүмкін жасаған. Жан-жақтан аңду мен қадағалау және тінту қойылғанына қара­мастан, ол «Ақжайық» три­логиясын түрмеде жазып шыққан. Қаламсап та, қағаз да жоқ түрме камерасы жағ­дайында ол трилогиясын қайың­­ның қабығына түртіп түсіріп, оны көпшіктің тысы­на са­лып сақтаған деседі. Трило­гия­ның бірінші бөлімі жазушы бостан­дыққа шыққаннан кейін 1957 жылы жарық көрсе, қалған екі кітабы 1959 және 1965 жылдары жарияланған. Хамза Есенжанов сталиндік зұлмат дәуірдің шындығын бұл тақырып мүлдем жабық болған кеңестік идеология кезеңінің өзінде тұспалдап жазуға батыл­дық жасаған. Әсіресе, бұл шын­дық оның «Ағайынды Жү­нісов­тер» романынан анық бай­қалады. Оның барлық саналы ғұмыры түрменің тас қапас камерасында өтуінің бір сыры осында деуге болады. Хамза Есенжановқа 1967 жылы «Ақжайық» трилогиясы үшін сол кезде тұңғыш рет белгі­ленген Қазақстанның Мем­лекет­­тік сыйлығы берілген. Ол түрме­де тарт­қан ауыр азаптың сал­дарынан 1974 жылы 65 жас­тан асқан шағында дүниеден озды.  Темір ҚҰСАЙЫН, «Егемен Қазақстан» Батыс Қазақстан облысы