Суретті түсірген – Ерлан ОМАР, «EQ»
Жаңа Конституция жобасының ең басты ерекшелігі мен құндылығы – оның адамға бағдарланған сипатында, яғни мемлекеттік саясаттың өзегі ретінде жеке адамның – ел азаматының мүддесі мен құқығының айқындалуында. Ата заңның 1-бабына сәйкес, мемлекеттің ең жоғары құндылығы ретінде адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары бекітілген. Бұл қағидат жай ғана декларативті ұран емес, нақты құқықтық механизмдермен дәйектелген мемлекеттік ұстанымға айналған.
Адам капиталын негізге алған стратегиялық басымдық жобаның 3-бабында тарихи маңызы зор жаңашылдық ретінде көрініс тапқан. Яғни мемлекетіміз адам капиталын, білімді, ғылымды және инновацияны дамытуды мемлекет қызметінің стратегиялық бағыты деп ресми түрде таниды. Бұл өзгеріс ел болашағының бұдан былай жер қойнауының шикізаттық байлығымен емес, азаматтардың зияткерлік әлеуетімен және білім деңгейімен өлшенетінін білдіретін түбегейлі бетбұрыс болып отыр.
Адам құқықтарын қорғау тетіктері халықаралық озық тәжірибелерге сәйкестендіріліп, азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету шаралары күшейтілді. Халықаралық тәжірибедегі «Миранда ережесінің» баламасы ретінде 18-бапқа өзгеріс енгізілді. Оған сәйкес, әрбір азаматқа ұсталған сәтте оның бостандығын шектеу негіздері мен құқықтары міндетті түрде түсіндірілуге тиіс және сол мезеттен бастап ол адвокаттың көмегіне жүгінуге құқылы.
Жаңа Конституцияның жобасы инновациялар мен технологиялық дамуға стратегиялық маңыз бере отырып, елдің «білім экономикасына» өтуін жоғары заңнамалық деңгейде бекітуді мақсат етеді. Ата заңның 3-бабында мемлекет адам капиталын, білім мен ғылымды және инновацияны дамытуды мемлекеттік қызметтің басым бағыты деп таниды. Жобада жаһандық цифрландыру үрдісіне сай азаматтардың құқықтарын қорғаудың жаңа тетіктері қарастырылған. Жаңа жобада зияткерлік меншікті қорғау мәселесіне ерекше назар аударылған (23-бап). Бұл норма инноваторлар мен ғалымдардың авторлық құқықтарын нығайту арқылы елде креативті индустрияны дамытуға даңғыл жол ашады.
Конституциялық реформа аясында Мемлекет басшысының тапсырмасымен жасанды интеллектіні дамытудың құқықтық негіздері қаланып, мемлекетке технологиялық трансформацияны жеделдету міндеттемелері жүктелген.
Тағы бір маңызды жаңалық – 5-бапта көрсетілгендей, жекелеген өңірлердің экономикасын қарқынды дамыту мақсатында қаржы саласына қатысты арнаулы құқықтық режімдердің немесе «қарқынды дамитын қала» мәртебесінің енгізілу мүмкіндігі қарастырылған. Бұл нормалар еліміздің цифрлық және ғылыми-технологиялық дербестігін нығайтуды және шикізатқа тәуелділіктен арылуды мақсат етеді.
Жаңа Конституция жобасының ең елеулі институционалдық жаңалықтарының бірі – бір палаталы Парламент, яғни Құрылтайдың құрылуы. Бұл өзгеріс мемлекеттік басқару жүйесін оңтайландыруды ғана емес, ежелгі дала демократиясының озық дәстүрлерін заманауи парламентаризммен үндестіруді көздейді.
Ата заң жобасының 8-бабында тарихи маңызы бар норма бекітілген: «Жер және оның қойнауы, су көздері, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, басқа да табиғи ресурстар халыққа тиесілі». Мемлекет бұл жерде тек халық атынан меншік құқығын жүзеге асырушы басқарушы ретінде әрекет етеді. Бұл норма – табиғи байлықтың игілігін қазіргі және келешек ұрпақтың теңдей көруіне берілген конституциялық кепілдік.
Экономикалық әділдіктің маңызды шарты – меншіктің қорғалуы. 29-бапқа сәйкес, азаматтардың заңды түрде алған кез келген мүлкіне жекеменшік құқығы танылады және оған, сондай-ақ мұрагерлік құқыққа заңмен кепілдік беріледі. Ешкімді сот шешімінсіз өз мүлкінен айыруға болмайды. Мемлекет мұқтажы үшін мүлікті алу тек айрықша жағдайда және оның құны тең өтелген кезде ғана жүзеге асады. Сонымен қатар мемлекет кәсіпкерлік қызмет бостандығына кепілдік береді. Монополистік қызмет заңмен шектеледі, ал жосықсыз бәсекеге тыйым салынады.
Конституцияның 1-бабында Қазақстанның әлеуметтік мемлекет екендігі нақтыланған. Бұл қағидат 31-баптағы нақты кепілдіктермен бекітіледі. Атап айтқанда, азаматтарға жалақы мен зейнетақының ең төменгі мөлшеріне кепілдік беріледі. Жасына, мүгедектігіне, асыраушысынан айырылуына байланысты әлеуметтік қамсыздандыру мемлекеттің міндеті саналады. 28-бап бойынша мемлекет өз азаматтарын тұрғын үймен қамтамасыз етуге жағдай жасайды және мұқтаж жандарға заң аясында баспана беріледі. Сот шешімінсіз тұрғын үйден айыруға жол берілмейді.
Экономикалық теңсіздікті жою мақсатында 5-бапта жекелеген өңірлердің экономикасын қарқынды дамыту үшін «арнаулы құқықтық режімдер» немесе «қарқынды дамитын қала» мәртебесін енгізу қарастырылған. Бұл – бүкіл ел аумағындағы азаматтардың өмір сүру сапасын теңестіруге бағытталған стратегиялық қадам.
Ата заң жобасында алғаш рет руханият пен ұлттық код мәселелері мемлекеттік саясаттың стратегиялық басымдығы деңгейіне көтеріліп отыр.
Сондай-ақ жобаның 9-бабында мемлекеттік тілдің мәртебесі айқын әрі нақты бекітілген: «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі – қазақ тілі». Бұл норма тілдің саяси-құқықтық үстемдігін айқындайды. Сонымен қатар мемлекеттік ұйымдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілінің қазақ тілімен «қатар» (бұрынғы «тең» ұғымының орнына) ресми түрде қолданылатыны көрсетілген.
Жаңа Конституция жобасының 3-бабында мемлекет қызметінің негіз құраушы қағидаттары ретінде «тарихи-мәдени мұраны сақтау» және «төл мәдениетті қолдау» алғаш рет бекітілді. Бұл жаһандану дәуірінде ұлттық бірегейлікті сақтап қалудың басты кепілі болып отыр. Осы қағидат 40-бапта азаматтық міндет ретінде нақтыланады.
Руханияттың іргетасы саналатын отбасылық құндылықтар конституциялық қорғауға алынды. 30-бапта «Неке – ер мен әйелдің ерікті және тең құқықты одағы» деп нақты көрсетілген. Бұл норма ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық дүниетаным мен дәстүрлі отбасы моделін заң жүзінде бекітеді. Сондай-ақ ата-ананың бала тәрбиесіндегі міндеті мен балалардың ата-анаға қамқорлығы – ұрпақтар сабақтастығының рухани өзегі ретінде көрініс тапқан.
Жаңа Конституция жобасы мемлекеттің ғана емес, әрбір азаматтың болашақ алдындағы жауапкершілігін айқындайтын жаңа қоғамдық шарт іспетті. Ел тағдырын шешетін маңызды сәт – алдағы 15 наурызға белгіленген жалпыұлттық референдум. Бұл күні әрбір Қазақстан азаматы дауыс беру арқылы Конституцияны ғана емес, өзінің және ұрпағының жарқын болашағын таңдайды. Жаңа Ата заң Әділетті Қазақстанды құрудың іргетасы болса, оны қабырғасынан қалап, шаңырағын биіктету – біртұтас халықтың қолында. Бұл реформа – ұлттың кемелденуі мен өркениетті даму жолындағы сенімді қадам.
Омархан ӨКСІКБАЕВ,
экономика ғылымдарының докторы
