Абыз

Мұқағали осылай деп өтіп еді. Одан бері заман өзгерді. Шүкір, қазақтың талай жақсысы мен жайсаңы тиісінше қадірленбей келген кешегі кездегідей емес, тәуелсіздік тұсында асылдарымызды ардақтау, қасиеттілерімізді қастерлеу тұрғысынан талай шаруа тындырылды, мерейтойлар тұсында елдікті танытудай-ақ танытатын болдық. Сөзді неге Мұқағалидан бастадық? Себебі, Мұқағалидың сол өлеңіне жарасымды саз шығарған, оны өзінің қоңыр домбырасына қосып, қоңыр дауысымен шырқаған атақты актеріміз Сәбит Қоңырбайұлы Оразбаев дәл бүгін – 2026 жылғы 29 қаңтарда 90 жасқа толып отыр. 

Бала шақтан – болашаққа

Атақты адам жайында жазу­ға кірісерде әуелде көп ойланғаның­ды, көп толғанғаныңды, көп қинал­ғаныңды, ақыр аяғында осы іске тәуекел еткеніңді айтып қалу қа­лыпты жайға айналып барады. Әйт­се де, дәл Сәбит Оразбаевқа кел­ген­де өз басымыз олай дей ал­май­мыз. Тіпті осы мақаланы жазу үшін Алматыға ат басын тағы бір бұрып жатуды артық көрге­німізді де жасырмаймыз. Мәселе Сәбеңмен аралас-құралас бола бастағанымызға тұтастай жарты ғасыр толғанында, осы елу жылдың кемінде қырық жылында ағалы-інілі күйде жүргенімізде, әйгілі актердің бүкіл өмірі мен өнері көз алдымызда өріліп жатқандай көрінетінінде. Ай аралатпай сөйлесетініміз де, әр жылдардағы әңгімелердің жазбалары диктофонда сақталып қалғаны да жүгімізді жеңілдеткелі тұр. Олар­дың біразы актер 75 жасқа толғанда, 2011 жылғы 29 қаңтарда «Егемен Қазақстанда» «Өрелі өнер өзіңді де өсіреді» деген атпен берілген екі бет­тік сұхбатта қамтылған. Орынды деген жерінен ойып алып отырармыз.

«Болашақ бала шақтан басталады. Көп нәрсе адамның өскен ортасына байланысты...» деп келе­тін әуелгі сұраққа жауабын актер бы­лай қайтарған еді: «Адам алды­мен табиғаттың перзенті. Мен бә­рінен бұрын өзім өскен жер­дің табиғатына қарыздармын ба деймін. Туған жерім – ғажайып сұлу жер. Оңтүстігі – Алатау, сол­түс­тігі – Қаратау, күн батысы – Қазығұрт. Осы үш таудың орта­сында тұрған, Арыс пен Ақ­су­дың құйылған жері. Сол ғажайып табиғат қиялыма қанат бітіріп, сезімімді сұлуландырған шығар. Ал енді адамдарға келсек, ауылда­ғылардың бәрі ұстазым болды ма деп те ойлаймын. Жас кезімізде ауылдағы жиын-тойдың бәрі керемет қызықшылықпен өтетін. Жұрт шетінен әнші, шетінен айтыскер еді. Әйтеуір маған солай көрінетін. Бірімен-бірі сөзбен қақтығысып, қыран күлкі болып жататын. Біреулер жеңеді, біреулер жеңіледі, сол екі ортада күтпеген жерден өзінше әділқазылар шыға келіп, өзінше «приз» береді, онысы кішкентай орамал, құрт-май сияқты нәрселер. Соның өзіне жұрт мәз-мейрам. Осының бәрі маған әсер етті-ау деп ойлаймын».

Ал енді сондай бала мектеп бі­тіргенде қандай оқуға барушы еді? Әрине, әртістің немесе ән­шінің оқуына барады да дер­сіз. Қателесесіз. Ол бала мал дә­рігерінің оқуына барған. Мерген­бай, Әбдіқадыр, Әмірсейіт деген көкелері солай шешкен: «Елге қай­тып келесің деді. Мына жалғыз ше­­шеңе біз қарайласамыз, сен мал дәрігері болып ауылға орал, мұн­дағы жағдайды көріп жүрсің ғой, маман жоқ деді… Ол кезде үл­кен­дер айтты – бітті. Айтқандары – заң. Сөйтіп, малдәрігерлік инсти­тутына келдім. Құжаттарымды өткіздім, емтихандарымды тапсырдым. Ол кезде абитуриент аз, конкурс деген жоқ, құлап қалмасаң болды студент атанасың. Әне-міне оқуға түскелі тұрсам да көңілім күпті... АЗВИ-дің жатақханасында жаттым. Жатақхана дегені кәдімгі үлкен спорт залы. Күнде кешке төбелес. Екі күннің бірінде ұрлық. Сол ортаны жатсынып жүрдім. Енді «әртістер дайындайтын институт» іздей бастадым»...

Қысқасы, Сәбит ауылдағы аға­ла­рының аманатын орындамай, түсіп тұрған зооветті тастап, кон­сер­ваторияға барады. Актер оқуына ма? Тағы қателестіңіз. Әншілікке. Неге? Бала күнінде радиодан ауылдас ағасы Құрманбек Жандарбековтің орындауындағы әндер ертелі-кеш берілетін де жататын. «Қарттар ортаға алып, «ән салшы» десе, шырқап жiберетiнмiн. Аудандық оқу бөлiмiнiң бастығы Молдияр Оразалин дейтiн ақсақал: «Айналайын, сен Құрманбектiң жолын қу, бойыңда өнерiң бар екен» деп ылғи айтып жүретiн. Сол кiсiнiң сөзi әсер еттi ме, әйтеуiр iштей Құрекеңдей әншi болуды қаладым». Алдымен вокал факультетіне, Бекен Жылысбаевтың класына түседі.

«Емтиханға бардық. Проректор Лебедевтен бастап, атағынан ат үркетін талай адам отыр. «Ғайниді» айтатын болдым. Сүйемелдеуші тональносты дәл тапты да, әнді бас­тап жібердік. Неге екенін білмеймін, жұрт ауық-ауық күле береді. Және ең жоғары нотасына көтеріп, «Ғайни-и-и-оу» деген жеріне келгенде күледі. Нотаны төмен түсіргенде күлкі тыйылады. Ән өзі үш куплет қой, сол үш куплет қайырмасымен айтылып біткенше жұрт үш рет күлді. Сөйтсем, мәселе мынада екен. Жадау-жүдеу кезіміз ғой, базардан шама келген арзан бірдеңелерді алып киіп жүреміз. Аяғымдағы тері туфли емес, брезенттен тігіл­ген башпай болатын. Аузы сөгіл­ген екен. «Ғайни-и-и-оу» деп қайыр­маны со­зып, күшке салған кезде бойымды кө­теремін ғой, сонда бойыммен бірге башпайымның аузы да көтері­летін, төмендегенде қайтадан жабылатын көрінеді…». Әншілікке бір жыл оқыды. Сол оқудың пайдасын кейін көп көрді. Бір-ақ жыл десе де, кәсіби оқудың аты – кәсіби оқу ғой, театрға келге­нінде, кейіпкері ән са­ла­тын рөл­дерге актер іздегенде таң­дау алдымен Сәбитке түсетін болды.

Студенттік жылдарына ора­лайық. «Келесі жылы театр факуль­теті ашылды. Енді аңсарым соған ауды», дейді өзі. Кімнен оқыды деңіз? Асқар Тоқпановтан! Кіммен оқыды деңіз? Асанәлі Әшімовпен, Райымбек Сейітметовпен, Фари­да Шәріповамен, Нүке­тай Мыш­баевамен, Матан Мұратә­лиевпен! Осылайша, Сәбит Оразбаев­тың салған беттен-ақ ұстаздары жағы­нан да, тұстастары жағынан да жолы болған. Әсіресе Асанәлімен, Райым­бекпен достығы жан тебі­рентерлік. Студент кезінде қайта-қайта киноға түсе беріп, сабаққа қатысуы кеміп, Асанәліні оқудан шығарып жіберген кезді Сәбең былай әңгімелейді: «Оның бір жылдай біздің бөлмеде тұрғаны бар. Қожамияров пен Шәкеннің арасы нашар екен, ректор «Ашимовты жатақханаға жолат­паңдар» деп пәрмен беріпті, содан Асанәлі түн ішінде біздің бөлмеге терезеден түсіп, ұйықтап, таңертең ертемен терезеден шығып кететін. Бір жолы кәдімгідей «облава» жасалды. Біреулер Асанәлі Сәбиттің бөл­месінде жасырынып түнеп жүре­ді деп жеткізіпті. Таң атпай есік­ті дүрсілдетіп әкетіп барады. Асанә­лі де сабаз ғой, біз «Бұ кім? Бұ кім?» деп асықпай жүріп есікті ашқан­ша киініп үлгеріп, терезеден тайып тұрды… Тура кинодағыдай болды».

Сәбит Оразбаевтың біз өзі­міз студент шақтан (ол кезде премьера­ға бармай қалуымыз сирек еді, спектакль төрт-бес рет қойыл­ған соң ғана пісіп-жетілетінін кейін білдік қой) көре алған жетпі­сінші жылдардан бері сахнада сом­даған бейнелерін жай ғана тізіп айтсақ та, тұтас бір тамаша га­лерея тізіліп көз алдымызға келе қа­лар еді. Әуел­де «Бөлтірік бөрік астындағы», «Құ­дағи келіп­тідегі», «Беу, қыздар-айдағы» коме­дия­лық рөлдерінен кейін актер «Абайдағы» Мағауияны, «Қозы Көрпеш-Баян сұлудағы» Жан­тықты, «Ана – Жер-анадағы» Май­салбекті, «Көктөбедегі кездесудегі» Исабекті, «Анттағы» Әбілқайыр ханды, «Қан мен тердегі» Сүйеуді, «Жолы болғыш жігіттегі» Асанды, «Тыныштық күзетшісіндегі» Деме­сінді, «Сүйікті менің ағатайымдағы» Серебряковты, «Төрт тақта – жай­намаздағы» Әбдінәсімді, «Өмір­заядағы» Әлиді, «Абылайдың соңғы күндеріндегі» Бұқар жырауды... бірінен бірі өтетін етіп шығарған еді-ау. Қайсы бірін айтарсың, қайсы бірін талдарсың. Жоқ, қанша жерден орын аз десек те, біреуін айтайық, біреуін талдайық.

Ол – Сүйеу қарт бейнесі. 

Сахнаны сүйеген Сүйеу

Сөз басында аталған сұхбатта «Сіз Сүйеу образының кілтін қа­лай таптыңыз?» деген сұрағыма актер­дің қайтарған жауабы былай шық­қан: «Не дейін? Мен Сү­йеуге өзімнің бойымдағы бар қабі­­летімді ғана емес, өмір бойы хал­қым туралы ойлаған, сезген, біл­­генімнің бәрін салдым-ау дей­мін. Адам болып, жер басып жүр­ге­німіз тек ата-ананың арқасы емес қой. Біз бәріміз ең алдымен, халықтың бір баласымыз, ұлттың бір бөлшегіміз ғой. Сол халықтың үшінші мыңжылдыққа осындай тазалығын сақтап жетуіне Сүйеу сияқты қарттардың әсер-ықпалы ерекше болған шығар. Мен Сүйеуге қазақ қарттарының жиынтық образы, халықтық мінездің сығындысы ретінде қарадым».

Сәбит Оразбаев әуелде Сүйеу рөлінен бас тартып та көреді. Қы­рыққа да толмаған кезі ғой. Ал Сүйеу – кем қойғанда алпыстан асқан ақсақал. Мұны да өзі айтсын: «Сүйеудің рөлін ұсынды, естіген бойда, шошынғаным сонша, көздерім бағжаң етіп, кейін қарай серпілдім. «Жо-о-оқ, атамаңыз!». Бір күні түнгі сағат үште Әзекең телефон шалады: «Әй, идиот, не іс­теп жатырсың?». «Ұйықтап жатырмын». «Идиот, мына спектакль құлағалы тұр, ал сен ұйықтап жа­тырсың. Адам емессіңдер, адамға жаны ашу деген болмайды ғой сендерде» деп менің бас тартатынымды біліп, алдын ала соққының үсті­не соққы беретін боксшы сияқ­ты тілге келтірмей төпелеп жатыр мені. Бас көтертпей төпелеп-төпе­леп алып: «Ертең тоғыздан кешік­пей кел, гримге отырасың» деді. Бітті». Бас тартпай да қайтсін?! Қандай сұрапыл бейне Сүйеу деген! Басқасын былай қойғанда, қызы Ақбаланың Еламаннан ке­тіп, өзінің ата жауының баласы Тәңірбергенге әйел үстіне барғанында қорланған кезін, жиен немересінің дүниеге келген хабарын, нәрестеге қойған атын естігенде: «...Құдайберген дейді, ә? Бұл күшігі – Құдайберген... Әкесі – Тәңірберген. Ал, ал, әнебіреулері Алдаберген... Жасағанберген...» деп ызалы сөздер алқымына тығыл­ғандай, үзіп-үзіп сөйлеген сәтін сахнада ойнау тұрмақ, қағаздан оқудың өзі оңай емес. Соны ақыры шығарды ғой Сәбит Оразбаев. Шығарғанда да қандай шығарды десеңізші! Классикалық образ. Арты-кемі жоқ.

Оразбаевтың Сүйеуі – кешегі кеңестік кезеңде он бес респуб­лика өнері бір-бірімен бейресми бә­секелесіп, жариясыз жары­сып жататын уақытта ұлттық сах­на­­­ның абыройын асырып берген бейне. Осы арқылы қазақ сахна­­­сындағы актерлік мектептің мәр­те­бесі Одақ көлемінде даусыз мойын­­дала түскен еді. Мойындала түс­кені емей немене, егер сахна мен экранның ұлы шебері, өнер әлеміне князь Мышкинді, Гамлетті, Деточкинді, Чайковскийді, Салье­риді, Ивановты, патша Федор Иоан­новичті алып келген Иннокентий Смоктуновскийдің өзі Мәскеудегі гастроль кезінде «Қан мен терді» көрген соң «Где мой ка­захский степной старик?» деп, сахна сыртына іздеп келсе, «Замеча­тельный артист! Артист, отражающий не только дух нации, но и глубину характера, тонкость этого характера, обобщенного характера своего народа. Только так я могу расценить его успех, его удивительно народную, современную актерскую культуру. Как замечательно, что есть такие мастера сцены!» деп баға берсе, онысы ауыздан-ауызға тарап қана қоймай, одақтық журналға жазылып, тасқа да басылса, деректі фильмге түсіп, таспаға да басылса! Сәбеңнің Смоктуновскиймен жақын араласуы, қазақ актерін өмірден өтерінің алдында ғана қолы жеткен төрт бөлмелі үйіне (ойпырмай, Иннокентий Михайлович оған дейін ескі әрі шағын пәтерде тұрып келіпті) қонаққа шақыруы – өз алдына бөлек жазатындай жай.

1974 жылы «Қан мен тер» спек­такліне КСРО Мемлекеттік сый­­лығы берілді. Жарияланған Жар­­лықта лауреаттар тізімінде сахна­­ны сүйеп тұрған ұстынның біреуіндей Сүйеу қарт бейнесін жасаған Сәбит Оразбаев болмай шықты... Қалайша? Лауреаттыққа кандидаттарды түзгенде ұлт саясаты деген нәзік мәселе көңілдегідей ескерілмеген екен. Мұны қалай түзеу керек? Кандидаттар тізімін көп ұлтты ету керек. Сөйтіп, аяқ ас­ты­нан тізімнен «басты рөлде ойна­маған» Сәбит Оразбаев сызылады да, орта жолдан спектакль суретшісі қосылады. Болды. Бітті. Ұлт саясаты­ның талабы сақталды. Мейлі, өт­кен – өтті, кеткен – кетті. Тіпті ол қо­ғамның өзі келмеске кетті. Лау­реат болса да, болмаса да, Сә­бит Оразбаев сахнада жасап бер­ген Сүйеу – қазақ театрының ең ға­жап бейнелерінің алғашқы онды­ғына кіреді. Бұл – басы ашық ақиқат. Әйтсе де, сонау замандағы әділетсіздіктің өтеуі толар күн болар ма екен дегенді ойлап-ойлап та қоятынбыз. Тәуелсіздік таңы атқан тұста ондай мүмкіндік те туды. Актер Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанды. «Отан», «Парасат» ордендерін кеудесіне тақты. 

Алмастың алуан қыры

Сәбит Оразбаев таланты – сан қырлы талант. Оның әр қыры ақ алмас­тай жарқырайды. Кино­ға аз түскен. Бірақ саз түскен. Теле­фильм­дердегі күйші Сейтек, Жам­был, «Көшпенділердегі» Төле би ел есінде қалған еді. Кейінгі бір рөлі – Досхан Жолжақсыновтың «Біржан салындағы» би. Сол жұ­мысы жайында Әбіш Кекілбаев былай деп жазды: «Жер түбінен келе жатқан бейсауат жолаушы көрінді. Асықпай аяңмен келеді екен. Кәрі би екен. Ұсталып қалған хабаршысының соңынан келеді. Жаппай құрақ ұша қарсы алды. Дәулет, Жанбай қайтіп орағытса да Кәрі би міз бақпады. Ақырында сөзден жеңіп, тұтқынын босатып әкетті. Бұл Қазақ жұртындағы билік өнерінің шоқтығын асырған әйгі­лі сахна еді. Халық әртісі Сәбит Ораз­баев халық ынтымағының дің­гегі кәрі бидің рөлін майын тамызып орындады. Не қимылынан, не сөзінен селкем-шалыс ештеңе байқалмады. Бәрі де алтын табаққа құйылған сары балдай аса дәмді шықты». «Алтын табаққа құйылған сары балдай»...

Жетпісінші жылдарда көрер­мен көзайымына айналып, апта сайын телеэкранға шығып тұр­ған «Қымызханадағы» әнші жігіт Шөңгебайды да ел аузынан тастамайтын.

Сәбит Оразбаев – жыршы. Оның айтуымен қаншама жыр-дастан теледидардың, радионың алтын қорына жазылып қалған. Әсіресе «Айман-Шолпан» жырын төгілтуі бөлекше. Сүйінбай мен Қатағанның айтысын ағылтқанда да айызыңыз қанады. Айтқандай, осы айтысты Сәбеңнің орын­дауын Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев қатты ұнатып, екі рет арнайы алдыртып тыңдаған. Жалпы, Сәбең – қазақтың игі жақсысымен көп араласқан адам.

Сәбит Оразбаев – сазгер. Мұқа­ғали өлеңдеріне шығарған «Тоқта, балам, атаң келеді артыңда!», «Сү­рініп кетпе», «Бүгін менің туған күнім» әндері кезінде радиодан жиі берілетін. «Мен ән шығаруды еш уақытта мақсат тұтқан емеспін, – дейді актердің өзі. – Өлең кітап­тарын көп оқимын. Мұқағали өлең­­дерін де оқи беремін, оқи бе­ре­­мін. Кейбірін домбырамен сүйе­­мелдеп отырып оқимын. Сөй­тіп, шертіп отырғанда өлеңнің ырғағынан ба, ішкі сазынан ба, әйтеуір, бір дыбыстар шыға бас­тайды. Сол дыбыстардың кейбірі кәдімгідей әнге айналып кетеді. Бары сол. «Көңілімде жүргені-ай бір қауіптің, Сабағындай шырмайды шырмауықтың. Арманменен, үмітпен, тілекпенен, Па, шіркін, барады өтіп зырлауық күн» – Мұқа­ғалидың осындай өлеңдері жай оқығанда-ақ өзінен-өзі әндеткелі тұрған жоқ па? Тіпті әннің қандай ыңғайда шыққаны жөн болатынына дейін аңғарылып тұрған жоқ па?». Солай ғой. Тұманбай Молда­ғалиевтің актерге арнаған өлеңі «Сарыағашта саңқылдаған дауысын, Ташкент естіп таңырқайды ақ таңнан» деп аяқталады. Мұ­ның мәнісі былай. Талай жыл бойы Сә­беңнің орындауындағы «Айман-Шолпан» жырынан үзін­ді­лер, Мұқағали өлеңдеріне шығар­ған саздары, «Төле бидің толғауы» Ташкентке тиіп тұрған «Сарыағаш» санаторийінде бас­ты бювет түбінде ала таңнан қара кешке дейін орындалатын да жататын. Демалысқа барғанның Ораз­баев­тың орындауындағы аудио­кассетаны алмай кететіні сирек еді.

Жастау кезінде о баста күнкөріс қамымен (балабақшаларға барып, ата-аналар үшін сурет түсі­ріп, табыс табады ғой) қолға ал­ған фо­тографтық өнерінен хабардар бол­ғыңыз келсе, Әуезов театры­ның музейіне барыңыз. Сонда қойылған суреттердің 70-80 пайыз­дайы бір адамның – Сәбит Оразбаевтың түсіргендері. Демек, Сәбеңді академиялық театрдың фотошежіресін жасаушы ретінде де құрмет тұтуға болады. «Бұл өнерімнің кәдімгідей көмегін көрдім. Кейін театрдағы репетиция, премьера, гастрольдік сапар атаулы менің фотоаппаратымсыз өтпеуге айналды. Түсіргенімнің бәрін музейге өткізе бердім. Бірте-бірте үлкен қазына жиналды. Қазір осы жұрт жариялап жатқан альбомдардың талай фотосы менікі», дейді өзі. Бейнекамера шық­қанда оны да жұрттан бұрын ұстап, театрда өткен түрлі ме­рей­той­лық кештерді, бенефистерді, кездесулерді түсіріп, бай видеотеканы музейге тапсырғаны тағы бар. Оны айтасыз, кезінде біздің газетте Жұмагүл Солтиева «Таныс адамның бейтаныс қыры» деген айдармен Сәбеңнің... тігіншілік хоббиі жөнінде жазған. «Негізінен киім тігуді кейін үйрендім, – дейді актер. – Сатып алуға қымбат бол­ған соң өзім тігуге кірістім. Жатақ­ханадағы комендант әйел қолы қалт етсе, «Зингер» мәшіңкесімен іс тігіп отыратын. Сол кісі үйретті. Қол орамалдан бастап, жейде тігуге көштім. Жейде дегенді гас­трольге барған жерде матасын алып, мәшіңке табылса, бір кеште тігіп тастайтынмын. Сол кезде театрдағы актерлерден мен кемі бір көйлек тігіп бермеген ешкім жоқ шығар. Бара-бара шалбарға, костюмге ауыстым. Пальтоға дейін жеттім. Мырзатайға да біреуін тігіп бергенмін. Содан кейін қой­дым, өнерді үйрен де жирен деп». Мұның өзі де талантты адам қай істе болсын талантты деген қағиданы қуаттай түседі.

Қазақтың көптеген қайрат­кер­ін­де өмірден оқыған-тоқығанын, көкейге түйгенін қағазға түсіре жүру дәстүрі қалыптаспай-ақ келеді. Алысқа бармай-ақ өзімізге етене орыс жұртын алсақ та, онда­ғы ел таныған тұлғалардың та­лайы­ның қолынан шыққан тамаша кітаптарды атай аламыз. Шетінен жазғыш. Өйткені шетінен оқығыш. Осындайда Асқар Сүлейменовтің бір сөзі еске түседі. Театрда әде­биет бөлімінің меңгерушісі кезі. Бөлмесіне жиналып қалдық. Қол­дағы барымыз таусылған соң жігіттер буфетке бастады. Оның алдында Асекеңнің үстелінің үстінен алып, Мандельштамның 1929 жылы «Академиздатта» басыл­ған, былғары мұқабалы кітабын қызыға қарап отыр едім. Ол кісі каби­нетінен шығарда есігін кілтте­мей, жай жаба салды. «Асеке, Ман­дельш­там ашық қалып барады ғой?» дедім. Сондағы айтқаны: «Бұл театрда Мандельштамды керек қы­латын адам жоқ»... Рөлінің мәті­ні­нен басқа қағазға қарамайтын актер аз емес.

Сәбит Оразбаев – қаламгер. Араға жылдар сала келе, ағамыз тағы бір тың қырынан танылды. Жасы сексенге жақын­дағанда әрқайсысының көлемі 300 беттен асып жығылатын, көр­кем безен­дірілген «Өмірдің өзі – театр», «Тазарғың келсе, театрға бар» атты екі кітап жариялап, айды ас­панға бір-ақ шығарды. Негізін­де, Сәбеңнің бұл қырын тың деу­ге де бола қоймас. Өйткені ол кі­сі­нің ауызша әңгіменің айтулы шебері екенін зиялы қауымның талайы біледі. Кітаптарында сол әңгімелерді актер қарапайым ауыз­екі сөйлеу мәнерімен, қазақ­тың қара тілімен қағазға әсерлі түсіріп шыққан. Кейбірі ойлантады, кейбірі күлдіреді, кейбірі таңдандырады. Қай-қайсысында да автордың қазақтың асыл пер­зент­теріне деген құрметі тәнті етеді. «Ағаларымыздың қолына су құйғандай қызмет еттік, гас­трольдерде осы Асанәлі, кешегі Райымбек бәріміз Серағаңдар мен Елағаңдардың, Қапан ағаның шабадандарын көтеріп жүретінбіз», дейді.

Қалибек Қуанышбаев, Елу­бай Өмірзақов, Құрманбек Жандарбеков, Серке Қожамқұлов, Қапан Бадыров, Камал Қармысов, Асқар Тоқпанов, Хабиба Елебекова, Сәбира Майқанова, Хадиша Бөкеева, Шолпан Жандарбекова, Нұрмұхан Жантөрин, Әзірбайжан Мәмбетов, Ыдырыс Ноғайбаев, Әнуар Молдабеков сияқты саңлақ­тарды сағынышпен еске алады, та­лантын тағылым тұтады, кісі­лі­гін, кішілігін үйренетін үлгі ете­ді. «Жалпы, қазақ театрының өт­кен ғасырдағы ең шұғылалы шақ­­тарының бәрі ұлы режиссер Әзір­байжан Мәмбетовтің есімімен байланысты. Оны біреуіміз кезінде білдік, біреуіміз білмедік, біреуіміз бағаладық, біреуіміз бағаламадық, бірақ шындық осы. Әзірбайжан Мәмбетов біздің театр өнерімізді провинциализмнен арылтты, алдымен одақтық, одан кейін әлемдік деңгейге көтерді. Меніңше, мұны оның қазақ мәдениеті алдындағы ерен еңбегі, тіпті ерлігі деуге әбден болады» – осылайша Мәмбетов режиссурасының қадір-қасиетін санаулы сөйлемге сыйғызып айтады. Тұстастарынан да жылы сөзін аямайды. «Шынтуайтында, кезінде көрермен театрға тек Фариданы көру үшін келетін» – әріптесін осылайша аспандату үшін қанша көңілдің кеңдігі керек десеңізші. Оның консерваторияда үздік оқуының себебін былай түсіндіреді: «Фарида өте шоқтықты актриса еді. Қабілеті қайран қаларлық. Өзі Қытайдан келген, бірауыз орысша білмейді, оны айтасың, әуелде біздің жазуды да оқи алмайтын, төте жазумен келген ғой, сөйтіп жүріп Батыс Еуропа театрының тарихы, бейнелеу өнерінің тарихы деген сияқты пәндерді «беске» тапсыратын. Қалай дейсің ғой? Жауаптарды сұрап, түп-түгел жаттап алады»...

Жалпы, Оразбаевтың Жаратқан Ие дарытқан табиғи талантына қоса тағы бір қымбат қасиеті ретін­де актердің адал жанын, жақсы­ға жайылып түсетін жүрегін, ақтарылған ақ көңілін айтудың жөні бар. Сәбеңнің театр туралы толғаныстары естіген сәтіңде толқытпай қоймайды. Неге «естіген сәтіңде» дегенді қадап айтып отырмыз? Себебі ол кісінің әңгімесінің мәніне, мәтініне дауысы, дикциясы, мимикасы, пластикасы қосылады. «Бір актердің театры» болады да шығады. Жарайды, жай-ақ оқып көріңізші: «Ал мұндағы адамдар қандай ғажап! Театрдың іші қашан көрсең айтыс-тартыс, бітпейтін де қоймайтын интрига, атақ үшін, рөл үшін мылтықсыз майдан жүре­ді де жатады. Театрда тартыс көп. Біреуге атақ ерте беріледі, біреуге кеш беріледі, біреуге тіпті берілмейді, біреуге рөл көп беріледі, біреуге аз беріледі, біреуге тіпті берілмейді дегендей. Сахна сыртындағы өмірде кейде ашық, кейде жасырын алысып-жұлысып жүретін сол адамдар сахнаға шыға сала өзгеріп сала береді, керек болса бір-біріне өліп-өшкен ғашық жандарға айналады. Соның бәріне сізді сендіреді. Тіпті екі сағатқа болса да өздері де бір-біріне ғашық болып кетеді. Құдірет емес пе?». Құдірет.

Өнерге өстіп, өліп-өшіп ғашық болған жан ғана асқаралы биіктерді бағындыра алса керек. Менің Сәбит ағам асулардан осылай асқан.

Алаштың ардақтысы, сахна абы­зы Сәбит Оразбаевтың торқалы тоқсанның төріне көтерілуі – ұлт­тық мәдениеттің мерейлі оқиғасы. Сахна қайраткерлерінің арасында кісі қызығарлықтай ұзақ жасау бақыты бұған дейін жүз жас жасаған Хабиба Елебекованың (1916–2016), тоқсан алты жас жа­саған Қапан Бадыровтың (1904–2000) маңда­йына бұйырғанын бады­райтып айтсақ, бүгінгі мерей­тойдың бағасы бедерлене түседі. Бұған жеткен де бар, жетпеген де бар. Алаш жұрты ардақ тұтқан Асанәлі де күні кеше ғана сексеннің сегізінен аса бергенде аһ ұрғызып аттанып кете барған жоқ па арамыздан?

Барымызды бағалай білейік.

Сауытбек АБДРАХМАНОВ