Министр Мәди Такиевтің хабарлауынша, бюджеттік шығыстардың өсуіне қарамастан Қордың тиімділігі арта қоймаған. Биыл осы мақсаттарға арналған шығыстар 2,4 трлн теңгені құраған, бұл 2020 жылмен салыстырғанда 1 трлн теңгеге артық көрсеткіш. Ал 2020 жылдан бері жинақталған инвестициялық табыс 588 млрд теңге болған, соның ішінде тек 2025 жылдың өзінде 195,9 млрд теңгеге жеткен. Қаражаттың едәуір бөлігі қор активтерінде жинақталады, ол медициналық қызмет көрсетуге жұмсалмайды.
Қаржы министрлігі жүргізген медициналық қызмет көрсетудің ақпараттық жүйелерінің IT-аудиті бірқатар жүйелі заңбұзушылықты анықтағанын жеткізді. Мысалы, емдеу мекемелері жалған пациенттерді тіркеген. Контингентте 1 мың тіркелсе, іс жүзінде медициналық қызметке 500-ге жуық адам, бірақ төлем бүкіл контингентке жүргізілген. Бұған қоса, азаматтарға өздеріне тән емес медициналық қызметтерді көрсету, МӘМС пен жұмыс берушілердің ерікті медициналық сақтандыру қаражаты есебінен бірдей қызметтерді қосарлана қаржыландыру, қысқа мерзімде медициналық қызметтердің «әдеттен тыс» көп көлемін көрсету, тіпті қайтыс болған азаматтарға да қызмет көрсету, балаларға күніне мыңнан астам дәрі-дәрмектерді жазып беру сынды заңсыз әрекеттер айқындалған. Мысалы, жекеменшік клиника бір күнде 1 442 пациент қабылдадық деп көрсеткен. Ал іс жүзінде бір күнде орта есеппен 24 адамға дейін ғана қабылданған. Яғни 6 сағаттық жұмыс күнінде 1 пациентке 15 минут деп есептегенде солай шығады. Демек бір күнде мыңдаған адамды қабылдау мүмкін де емес екені анық. Тіпті тексеру кезінде бас дәрігердің өзі бір айда 4 832 науқасты қабылдаған болып шыққан. Бір маман бір айда 1 713 емдеу жасаған жағдай да тіркелген, жекелеген күндері тәулігіне 300-400 тексеру жасаған.
Ақшаға құныққан жекеменшік клиникалар қайтыс болып кеткен 996 пациентке «медициналық қызмет көрсеткен». Мұндай 3 640 оқиға анықталған. Мысалы, 2023 жылы қайтыс болған адам 2025 жылы дәрігердің «қабылдауында болған». Жекеменшік клиникалардың ақшаны қымқыру үшін жасаған алаяқтық әрекеттері мұнымен бітпейді. Олар еркекті – әйелдей, әйелді еркек адамдай медициналық тексеруден өткізген. Мәселен, 768 827 ер адам әйел жатыр мойны обырына скринингтен, 619 ер адамды маммограммадан «өткізген». Тек бір аудандық ауруханада осындай 11 123 жағдай анықталған. Мұндай жалған тексерулердің құны 1,8 млрд теңге болған. Тіркелген барлық жағдайдың саны – 769 446.
Балаларға дәрілік заттар жазып бердік деп жалған рецепт тіркеудің 68 717 жағдайы нақтыланыпты. Емделушілерге берілді деп дәрі-дәрмектерді оңды-солды есептен шығару жағдайы да көп. Балалар ауруханасында осындай 179 жағдай тіркеліп, 88 мың бірлік дәрі-дәрмек есептен шығарылған. Ал пациенттер болса, стационарда бір күнге жетпейтін уақыт қана болғаны анықталды.
«Талдау барысында қосарланған қаржыландырудың кең таралған екі жағдайын анықтадық. Біріншісі – жекеменшік медициналық ұйымдар жұмыс беруші тарапынан ерікті медициналық сақтандыру мен МӘМС қорының қаражаты есебінен бір мезгілде төлем алуы болса, екінші жағдайда – бір науқастың бір мезетте екі медициналық ұйымның базасында қатар тіркелуі», дейді Мәди Такиев.
Салық органдары да медициналық ұйымдар басшыларына қатысты камералдық бақылау жүргізіп, олардың табыстары мен сатып алған мүліктеріне талдау жасаған. Нәтижесінде, 2024–2025 жылдар аралығында 1 465 басшы 5 мыңнан астам жылжымайтын мүлік объектісін сатып алғаны, ал 912 адамның 1 416 автокөлік иеленгені анықталды. Жекелеген басшылардың әрқайсысы 52-ден 124-ке дейін жылжымайтын мүлік объектісін және 14-тен 24-ке дейін автокөлік сатып алған.
Сонымен қатар Қор мен Денсаулық сақтау министрлігінің ақпараттық жүйелері мен нормативтік-құқықтық базасының шашыраңқылығы сынға ілінді. Емделушілер мен медициналық ұйымдар жөнінде бірыңғай дерек қорының болмауы қолданыстағы нормативтік базаның көп жағдайда халыққа медициналық көмек көрсетудің түпкі нәтижесіне емес, жекелеген ұйымдардың (МӘМС, «СК Фармация») пайдасына алып келді.
Медициналық ұйымдардың материалдық-техникалық базасы, жарақтандырылуы мен кадрлық талаптары бастапқы кезеңде бір расталады, одан кейін оларға бақылау болмайды. Бақылаудың алдын алу тетіктері де құрылмаған, бұл медициналық ұйымдардың ТМККК мен МӘМС құралдарын мақсатсыз пайдалануды дер кезінде байқауға мүмкіндік бермейді.
Жүйеде үнемдеуге ынталандыру жолға қойылмаған: үнемделген қаражатты бюджетке қайтару құралдары қарастырылмаған. Тиімділікке емес, қаражатты игеруге деген мотивация орныққан.
Жиынды қорытындылай келе Премьер-министр Олжас Бектенов бірқатар тапсырма жүктеді: Қаржы министрлігі анықталған деректер бойынша материалдарды процестік шешімдер қабылдауы үшін құқық қорғау органдарына беруі керек. Енді барлық қаржы ағындарын бақылауда ұстау үшін Әлеуметтік медициналық сақтандыру қоры Қаржы министрлігінің қарамағына берілетін болды. Бұл ведомство денсаулық сақтау жүйесінің барлық бизнес-процестерін толық цифрландыруды қамтамасыз етеді. ӘМСҚ активтерін орналастыру мен инвестициялық табыс алу жөніндегі инвестициялық стратегияның параметрлері қайта қаралады да негізсіз қаржыландыру тоқтатылмақ.
