Суретті түсірген – Ерлан ОМАР, «ЕQ»
Әрине, жолдағы апаттың көбеюін полицейлердің немқұрайдылығымен ғана байланыстырғанымыз дұрыс емес. Мұнда фактор көп. Көбіне жүргізушілердің кінәсінен болып жатады. Мемлекет басшысы жол-көлік апатының тек бізде ғана емес, көптеген ел үшін өте өзекті мәселе болып отырғанын жеткізді. Ал оған басты себептің бірі деп автокөліктің көбеюін атап өтті.
«Инфрақұрылым жетілдірілді, бақылау күшейді. Айыппұлды өсіру туралы шешім де, ең алдымен, жол қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін қабылданды. Соның нәтижесінде ахуал жақсарып келеді, көлік апаттарынан болған адам өлімі 9,4 пайызға азайды. Алайда қоғам жол ережесін сақтауға немқұрайлы қараса, қолға алынған шаралардың ешқайсысы тиісті нәтиже бермейді. Түптеп келгенде, жүргізушілер қарапайым, бірақ өте маңызды талаптарды сақтамағандықтан, жан түршігерлік апаттар болып жатады. Бұл жағдай көлік жүргізушілерінің жол ережесін білмеуінің немесе оны біле тұра елемеуінің кесірінен орын алады. Дәл осындай жауапсыз жүргізушілер адам өліміне әкеп соқтыратын апаттарға себепкер болады», деді Қасым-Жомарт Тоқаев.
Президент сұхбатында кейбір дамыған елдерде көлік апаттарының алдын алу үшін жаңа тұжырымдама енгізіліп жатқанын жеткізді. Соған сәйкес әр адам полиция қызметкерлеріне ұсталып қалудан қорыққандықтан емес, өзінің және басқа адамдардың қауіпсіздігін ойлағандықтан, жол ережесін сақтауға тиіс екенін атап өтті. Бұдан бөлек, Мемлекет басшысы бұл салаға жаңа технологияларды, соның ішінде әлем бар ынтасын салып отырған жасанды интеллектіні кеңінен енгізген жөн екенін айтты.
Әсілінде, Президент сұхбатта айтқандай, былтырғы ЖКО салдарынан болған адам шығыны азайғанымен, бұл төңіректегі жыл сайын өсіп келе жатқан жалпы статистика оңала қойған жоқ. Бас прокуратура Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитетінің ресми мәліметіне сүйенсек, кейінгі бес жылда көрсеткіш сатылап өсіп келеді. Мәселен, 2021 жылы – 13 940, 2022 жылы – 14 834, 2023 жылы – 15 886, 2024 жылы – 31 597, ал өткен жылы 36 146 жол-көлік оқиғасы тіркеліпті.
Комитеттің елдегі жол апаттарынан жарақат алып, жантәсілім еткен адамдар санына да көз жүгіртсек, жағдай мәз емес. 2021 жылы – 2 270 (зардап шеккендер – 18 096), 2022 жылы – 2 425 (зардап шеккендер – 19 135), 2023 жылы – 2 543 (зардап шеккендер – 19 554), 2024 жылы – 2 579 (зардап шеккендер – 40 873), ал былтыр 2 330 (зардап шеккендер – 49 220) адам қаза тапқан екен. Бір қуанарлығы, былтыр қаза тапқандар саны азайыпты. Дегенмен қалай қуансақ та, мыңдаған адам өлімі бәрібір қуанышыңды су сепкендей басады.
Бұл мәселеге Мемлекет басшысы 2024 жылғы халыққа арнаған «Әділетті Қазақстан: заң мен тәртіп, экономикалық өсім, қоғамдық оптимизм» атты Жолдауында да мән беріп, тиісті ведомство басшыларына тапсырма жүктеген. Отандастарымыздың күн сайын жол үстінде қазаға ұшырап жатқанын, тіпті олардың арасында тұтас отбасылар да бар екеніне қынжылыс білдірген Президент жүргізушілерді даярлау деңгейінің де төмендеп кеткені жасырын емес екенін айтты. Жүргізуші куәлігін арнайы оқымай-ақ алатын жайттар бар екеніне тоқталған Мемлекет басшысы Үкімет, әкімдер, Ішкі істер министрлігі батыл қадам жасауы керектігін ескертіп, депутаттар да бұл мәселені назарда ұстауға тиіс екеніне назар аударған-ды.
Оқиғалардың басым бөлігі негізінен жүргізушілердің жолда жүру ережелерін сақтамаудың, оларда заңға мойынсұну мінез-құлық қағидалары мен дағдыларының қалыптаспауының, жастардың жолда ұшқалақтап, зейінсіз болуының, мас күйінде жолға шығу мен жаяу жүргіншілердің де рұқсат етілмеген кез келген тұстан кесе көлденең өте шығуының, қарлы күндері жолдың дұрыс тазаланбауының, автомобиль жолдарында күні-түні малдың маң-маң басып, қараусыз жүруінің салдарынан екенін күнделікті жаңалықтардан көзіміз көріп, құлағымыз естіп отыр.
Жуырда алқа отырысын өткізіп, өткен жылдың жұмысын қорытындылаған Ішкі істер министрлігі біраз қылмыстың бетін ашқанын мәлімдеді. Отырыста министр Ержан Саденов былтыр құқықтық тәртіп пен қоғамдық қауіпсіздікті нығайтудың маңызды кезеңі болғанын атап өтті.
«Өткен жыл Мемлекет басшысы жариялаған «Заң мен Тәртіп» қағидатын нығайту кезеңі болды. Осы бағытта министрлікте Профилактика жылы жарияланып, бұл жасалып қойған құқық бұзушылықтарға ден қоюдан олардың алдын алуға басымдық беруге мүмкіндік туды. Жүйелі профилактика өз тиімділігін дәлелдеп, қылмыстың тұрақты түрде төмендеуіне септігін тигізіп келеді», деді министр Е.Саденов.
Мұндай оң көрсеткіштер көңілімізді көншітеді. Алайда жол-көлік оқиғасын қалай азайтуға болады деген сұрақ күн тәртібінен әлі де түспейтін түрі бар. Әдетте құзырлы органдар көрсеткіштердің оң динамикасын алдын ала қолға алынған профилактикалық жұмыстардың нәтижесі деп түсіндіреді. Ал өлім-жітімнің, әсіресе көлік апаттарының көбеюін полицейлердің қырағылығы мен тынымсыз жұмысының арқасында көп тіркелді деп мәлімдеп жатады. Мүмкін солай да шығар. Бірақ қалай болған күнде де, өзекті өртер өкінішті фактінің артып бара жатқаны жанға батады.
Көлік саласындағы сарапшы мамандар да, полицейлер де нешеме кеңес беріп, ескертулерді айтудай-ақ айтып келеді. Бірақ тыңдар құлақ болмаған соң, нақты нәтиже еңсе көтертер емес. Мамандар максималды жылдамдықты 5 пайызға азайтқан жағдайда, адам шығыны 30% кемитінін айтып келеді. Мектептер мен тұрғын үйлердің маңында жылдамдықты 20 км/с дейін азайту қажет. Алдыңғы орындықтағылар қауіпсіздік белдігін қолданса, адам шығынын 50% азайтатынын зерттеулер дәлелдеген. Ал артқы орындықта қауіпсіздік белдігін тағу кісі өлімін 75%-ға дейін, сондай-ақ балаларға арналған қауіпсіздік құрылғылары олардың жол-көлік оқиғасынан қаза табуын 54-80% деңгейде болдырмайды.
Оқиғалар кезінде отандастарымыз ешбір ғажайып жағдайларда қаза тауып жатқан жоқ. Сол баяғы жылдамдықты асыру, мас күйінде рөлге отыру, басып озу (маневр) ережені бұзу, қарама-қарсы жолға шығып кету, жол қиылысы ережесін сақтамау, қирап тұрған көлігімен жолға шығу, ара-қашықтықты сақтамау, жол белгілеріне бағынбау, адам тасу ережесін бұзу, тіпті жаяу жүргіншілердің де жолдан өту ережесін сақтамауының арты орны толмас адам шығынын болдырып отыр.
Президент былтырғы Жолдауында айтып өткендей, әрбір адам өз өміріне және айналасындағы адамдардың қауіпсіздігіне жауапты екенін сезінуге тиіс. Ал көлік жүргізу мәдениетін бүкіл қоғам болып қалыптастыруымыз қажет.
