Мемлекет басшысы жылқы тұқымдарының санын арттыру мен асылдандыру жұмыстарына ерекше мән беріп, осы бағыттағы ғылыми зерттеу және өндірістік іс-шараларды күшейту жөнінде нақты міндеттер қойды. Бұл тапсырмаларға сәйкес елімізде жылқы тұқымдарын жетілдіру бағытындағы ғылыми жұмыстар күшейтіліп, жылқы шаруашылығына арналған зерттеу институттары қозғала бастаған. Бұл – ғылым мен өндіріс интеграциясының жаңа кезеңі. Осы ретте Абай өңірі – жылқы өсірудің және оның ғылыми зерттеудің бірден бір ортасы деп ауыз толтырып айтуға әбден болады. Мұнда елімізде алғаш болып жылқы шаруашылығы саласында ғылым докторы дәрежесін қорғаған көрнекті ғалым Байдолла Садықовтың есімі ерекше аталады.
Елімізде жылқы саны бойынша Абай өңірі – үшінші орында. Былтырғы есепке сәйкес, 358 мың бас жылқы саналған. Ал екінші орында – Қарағанды облысы (352 мың бас) болса, Түркістан облысы (425 мың бас) көш бастап тұр.
Шәкәрім университетінің ғалымы, ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты, кафедра меңгерушісі Балнұр Ахметованың зерттеуінше, бұл көрсеткіш өңірдің жылқы шаруашылығы саласындағы әлеуетінің жоғары екенін айғақтайды.
– Кейінгі жылдары елімізде отандық селекция жетістіктері кеңейіп келеді. Елімізде шығарылған жылқы тұқымдары қатарында Қостанай, Көшім, Мұғалжар, Адай тұқымдары, қазақтың жабы типі, сондай-ақ кейінгі кезде бекітілген Селеті, Бестау, Бесқарағай, Ертіс типтері бар. Бұл – елдің селекциялық бағыттағы табыстары мен ғылыми әлеуетінің жоғары екенін көрсететін айқын мысал, – дейді ғалым.
Шәкәрім университеті ғалымдарының жүргізген зерттеуіне сүйенсек, Абай облысындағы жылқы түлігінің саны 357 586 болған. Мәселен, Семей қаласына қарасты жерлерде – 2 255, Курчатовта – 423, Абай ауданында – 46 775, Ақсуат ауданында – 27 070, Аягөз ауданында – 79 200, Бесқарағай ауданында – 24 567, Бородулиха ауданында – 6 441, Жаңасемей ауданында – 66 320, Жарма ауданында – 49 671, Көкпекті ауданында – 17 398, Мақаншы ауданында – 21 683, Үржар ауданында – 15 783 бас жылқы бар екен.
Бұл көрсеткішке қарағанда, Аягөз, Жаңасемей, Жарма, Абай аудандарында жылқы саны басым екені байқалады. Өңірде өсірілетін негізгі тұқым – қазақы жылқы тұқымының жабы типі мен мұғалжар тұқымы. Абай облысының бұл салада жаңалығы да жоқ емес. Ғалымдар мен селекционерлердің ұзақ жылдар бойы жүргізген зерттеулерінің нәтижесінде, 2022 жылғы 30 желтоқсанда Бесқарағай қазақы жылқы типі ресми түрде танылды. Бұл саланы зерттеп жүрген белгілі ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты, доцент Қайрат Исханның айтуынша, 2022 жылы қазақ жылқы тұқымының Бесқарағай зауыттық типі мен аталық іздерінің және 2024 жылы бекітілген мұғалжар жылқы тұқымының Ертіс зауыттық типі мен аталық іздеріне зоотехникалық сипаттама берілген.
– Абай облысы Бесқарағай ауданындағы «Ерназар» ауыл шаруашылығы өндірістік 8 кооперативіндегі қазақы жылқы тұқымының Бесқарағай зауыттық типі жылқылары болса, «Азамат-2» ауыл шаруашылығы өндірістік кооперативіндегі мұғалжар жылқы тұқымының Ертіс зауыттық типі жылқылары болды. Бұл өнірде алғаш рет дәстүрлі күтіп-бағу тәжірибесін сақтай отырып, жыл бойы үздіксіз жайылымда жылқы бағу арқылы өнімділігі жоғары, қазақ жылқысының тұқымішілік Бесқарағай зауыттық типі мен мұғалжар жылқы тұқымының Ертіс зауыттық типінің шығару мүкіндігінде жатыр, дейді жылқытанушы ғалым Қайрат Исхан.
Оның сөзінше, жылқылардың бұл типтері жоғары салмағымен әрі ет өнімділігімен ерекшеленеді, оған одан әрі шағылыстыру келешегімен қажетті «Бесқарағай» және «Ертіс» генотипін қалыптастыру арқылы қол жеткізілді. Қазақ жылқыларынан құралған Бесқарағай, мұғалжар жылқы тұқымынан құралған Ертіс асыл тұқымды типі өнімді жылқылардың басқа топтарынан салмағының жоғарылығымен, еттілігімен, биелері сүттілігімен ерекшеленеді. Қазақ жылқысының тұқымішілік типтерін құру мақсатында Абай облысы, Бесқарағай ауданына қарасты «Мукинов» шаруа қожалығында (қазіргі «Ерназар» ауыл шаруашылығы кооперативі) қазақ жылқысының Бесқарағай зауыттық типі мен аталық іздерін құру жұмыстары 1980–1985 жылдар аралығында жүргізілді.
– Абай облысының «Ерназар» АШӨК жағдайында қазақ жылқыларымен көпжылдық селекциялық-асыл тұқымдық жұмыс нәтижесінде таза тұқымды өсіру жолымен, сондай-ақ мақсатты іріктеу және жұп таңдау кезінде қаба етті типінің жылқылары кезек будандастыру мен «қан араластыру» әдісімен айғырлардың тірі салмағы 543,6 кг болатын қазақ жылқыларының жаңа Бесқарағай зауыттық типі құрылды, биелер-503,2 кг, олар еліміздің солтүстік-шығыс аймағының қатал жағдайларына жақсы бейімделген, – дейді ғалым.
Қ.Исханның зерттеуінше, селекциялау, яғни асыл тұқымдандыру жұмысының нәтижесінде, 1995 жылға қарай жабы типті қазақ жылқыларының таза тұқымды биелерінің өлшемдері анағұрлым өскен (142-148-177-18,0 см) әрі тірі салмағы 415 кг болған. 1992 жылы бұрынғы «Семиярский» совхозының базасында «Азамат» шаруа қожалығы құрылып, оған жабы типті қазақ жылқыларының 105 бас биесі мен 12 бас айғыр әкелінеді. Мұғалжар тұқымының Ертіс зауыттық типі жылқыларының кеуде тұсы кең, бітімі тығыз, жіліншік орамы сүйекті, экстерьері келісті, түр-түсі – құла, құла-сұр, құрым сары.
Абай облысының жылқы шаруашылығындағы кейінгі жылдары қол жеткізген табыстары – отандық асылдандыру ғылымының әлеуетін айқындап, өңірдің аграрлық саласының дамуына жаңа серпін берген айқын көрсеткіш. Нәтижесінде, Шәкәрім университетінің ауыл шаруашылығы ғалымдарының қатысуымен қазақ жылқы тұқымының Шойынқара және Байторы зауыттық желілері, Бесқарағай зауыттық типі апробациядан өтіп, 2022 жылы желтоқсанда селекциялық жетістікке жетіп, отандық патентіне ие болды.
– Мұғалжар тұқымының Ертіс типін шығару жобасы мен «Саржал» қымыз бренді өңірдің биологиялық, генетикалық және ұлттық брендинг бағыттарында өркендеуіне ықпал етіп отыр. Алдағы міндеттер: селекциялық бағдарламаларды жүйелеу, генетикалық жетілдіру жұмыстарын күшейту, заманауи асылдандыру технологияларын енгізу, азық базасын нығайту, шаруашылықтарға арналған құжаттық қолдау кеңсесін құру, облыстың мал шаруашылығын жаңа деңгейге көтеруге бағытталған стратегиялық қадамдар. Абай облысы жылқы шаруашылығы саласында тұрақты дамудың жаңа кезеңіне қадам басты. Өңірдің селекциялық жетістіктері, жаңа генотиптер мен зауыттық типтердің шығуы, өндірістік көрсеткіштердің артуы – барлығы ғылыми әлеует пен шаруашылық тәжірибенің үйлесімді дамуының нәтижесі. Жоғарыда аталған жоспарлардың жүзеге асуы Абай облысын республикадағы жылқы шаруашылығының инновациялық және ғылыми орталықтарының біріне айналдырып, ұлттық тұқымдарды сақтап, дамытуға зор үлес қоспақ. Бұл – қазақ жылқысының болашағына қосылған үлкен үлес әрі ел агроөнеркәсібінің стратегиялық маңызды бағыты, – дейді Балнұр Серікқызы.
Былтыр тамызда Абай облысының әкімі Берік Уәли Бесқарағай ауданында асыл тұқымды жылқы шаруашылығын дамытып жүрген кәсіпкер, ғалымдармен кездесіп, жергілікті селекциялық жобаға қолдау білдірген еді. Кездесуге «Мукинов» шаруа қожалығының басшысы Хабидолла Мукинов, ауыл шаруашылығы ғылымдарының өкілдері Қайрат Исхан мен Әмин Әкімбеков қатысты. Онда өңірдегі жылқы шаруашылығын ғылыми негізде дамытудың маңызы, 2022 жылдан бері «Мукинов» қожалығы базасында Шәкәрім университеті мен Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университетінің мамандары «Бесқарағай» жылқы типін жетілдіру бойынша бірлескен селекциялық жұмыстар жүргізіп жатқаны туралы айтылған.
«Қожалықта тұқымды толық қалыптастыру үшін қосымша екі аталық із – «ҚанКүрең» және «Тобылғы жирен» бағыттары әзірленіп жатыр. Жоба аяқталған соң «Бесқарағай» жылқысы дербес тұқым ретінде мемлекеттік тізілімге енгізілуі көзделген», делінген еді. Өңір басшысы бұл бастаманы облыстың ғана емес, елдің жылқы шаруашылығы үшін маңызды қадам деп бағалап, жобаға әрі қарай да жүйелі қолдау көрсетілетінін айтқан еді. Расында жаңа генотиптер мен зауыттық типтердің шығуы, өндірістік көрсеткіштердің артуы – ғылым мен өндірістің үйлесімді дамуының нәтижесі. Абай облысы бүгінде жылқы шаруашылығында жаңа кезеңнің бастамашысы болып отыр.
Абай облысы
