Оқу-ағарту министрлігінің мәліметінше, бүгінде қосымша біліммен шамамен 3,5 миллион бала қамтылған, бұл оқушылардың 90 пайызына жуық. Оның ішінде 2,2 миллионнан астам оқушы тегін үйірмелер мен спорт секцияларына қатысады. Өткен жылмен салыстырғанда қосымша біліммен қамту деңгейі 10 пайызға артқан.
«Осы өсімге ықпал еткен негізгі жаңалықтардың бірі – ваучерлік жүйенің енгізілуі. Бұл жүйе қанатқақты форматта былтырғы маусым айынан бастап іске қосылды. Қазіргі таңда 600 мыңға жуық бала ваучер алды. Ваучерлік жүйе Астана мен Шымкент қалаларында, Қарағанды, Ақтөбе, Ақмола, Қызылорда облыстарында енгізілген. Кейінгі жылдары қосымша білім беру ұйымдарының саны 25 пайызға артты. Бүгінде ел бойынша 2000-нан астам ұйым жұмыс істейді. Ауылдық жерлерде балаларға қолжетімді болу үшін шығармашылық және даму орталықтары ашылып жатыр. Қосымша білім бағдарламалары да жаңартылып, «Адал азамат», «Еңбек азаматы», «Таза Қазақстан», «Заң мен тәртіп» сияқты ұлттық құндылықтарға негізделген бағыттармен толықтырылды», деді Оқу-ағарту вице-министрі Майра Мелдебекова.
Вице-министр атап өткен ваучер жүйесі «Тегін үйірмеде түйткіл бар» деп дабыл қаққаннан кейін ғана Президент тапсырмасымен қолға алынды. Баланың аты-жөнін ғана тізімге енгізіп ақша алып отырғандар, санитарлық талапқа сай емес мекемелер, білім бейініне сәйкес келмейтін 170 ұйым анықталды. Жалпы, мұндай қағаз жүзіндегі көрініс шығармашылық және спорт үйірмелерінен бөлек, пәндік қосымша білім бағытында да бар. Оған ақылы білімге сұраныстың артуы дәлел. Оқушылар мектепте үйрене алмағанын ақша төлеп, үлгерімін жақсартып жүр. Алайда жоғарыда атап өткеніміздей, әрбір мектепте балаларға тегін пәндік қосымшалар қарастырылған. Әлбетте, тегін қосымша өткізген мұғалімге ақы төленеді. Яғни бұл да білім сағаты ретінде саналады екен. Соған қарамастан бұл жүйенің білім сапасын жақсартуға немесе ақылы білімге сұранысты азайтуға әсері байқалмайды.
Зерттеуші Анас Хажардың айтуынша, еліміздегі қосымша репетиторлықтың кең таралуы тек білімге сұраныспен емес, емтиханға негізделген жоғары бәсекемен тікелей байланысты. Оның пікірінше, 6-11 сыныпта тапсырылатын шешуші емтихандар оқушының болашақ білім бағытын айқындайтын басты сүзгіге айналған. «Оқу жылы барысында өткізілетін күнделікті бақылау жұмыстары мен аралық бағалаулардың өзі оқушылардың жеке репетиторлыққа жүгінуіне ықпал етеді. Осындай жағдайда оқушылар мен ата-аналар мектеп бағдарламасымен шектелмей, емтиханға арнайы дайындалуға мәжбүр болады. Бұл дайындықтың басым бөлігі ақылы форматта өтеді. Бағалау жүйесі баланың сыныптағы орнына, өзіне деген сеніміне және мұғалімдермен қарым-қатынасына әсер етеді. Сондықтан көптеген оқушы қосымша дайындықты қауіпсіздік тетігі ретінде қабылдайды», дейді ол.
Анас Хажардың зерттеу нәтижесінде, сауалнамаға қатысқан мұғалімдердің 39,6 пайызы репетитор болып жұмыс істейтінін көрсеткен. Тіпті, өз оқушысын ақылы оқытатын тәжірибелер де бар болып шыққан. Сондай-ақ мұғалімдердің басым бөлігі жалақының аздығынан қосымша білім беретінін айтқан.
Астанадағы мектеп мұғалімдері әртүрлі себеппен жеке сабақ өткізеді. Мысалы, Гүлмира есімді мұғалім: «Мен оқушыларымның арман-мақсаттарына жеткенін көргенде қатты қуанамын. Сол үшін оларды ҰБТ-ға дайындаймын. Бірақ үш балам бар, ал жалақым негізгі қажеттілігімізді тамақ пен киімді, толық қамтамасыз ете алмайды. Сондықтан жеке сабақ мен үшін қосымша табыс көзі», дейді.
Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, әр ел қосымша білім нарығын реттеуде түрлі тәсіл қолданады. Мысалы, Қытай Халық Республикасы мұғалімдердің жеке сабаққа қатысуына қатаң тыйым салып, жеке сабақ орталықтарының көбеюін тежейтін қатал бақылау шараларын енгізген. Мьянмада мұғалімдер жеке сабаққа қатыспайтынын растайтын декларацияға қол қоюға міндетті, ал талапты бұзған жағдайда шамамен 200 АҚШ доллары шамасында айыппұл төлейді немесе 3 жылға дейінгі түрме жазасы қарастырылған.
Сонымен қатар кейбір мұғалімдер ақылы білім нарығына тәуелсіз болу, кәсіби даму мақсатында бет бұрады екен. Мысалы, Нұргүл есімді мұғалім: «Қазір мен Астанадағы ірі оқу орталығының әкімшілігінде жұмыс істеймін, математика мен биологиядан сабақ беремін. Ал басты мақсатым – өз оқу орталығымды ашу. Бұл маған мектептегі бюрократиядан тәуелсіз болуға мүмкіндік береді», дейді ол.
Ғалымның сөзінше, репетиторлықты жекелеген мұғалімдердің таңдауы емес, жүйенің қысымынан туындаған құбылыс ретінде қарастырған жөн. Мұғалімдер ақылы білімге тәуелділікті азайту үшін жүйелік өзгерістерді қажет деп санайды. Олардың пікірінше, мұғалімдердің жалақысын көтеру, сыныптағы оқушы санын азайту, кадр сапасын жақсарту, әкімшілік жүктемені жеңілдету – мектептегі білім сапасын жақсартудың бірден-бір жолы. Бұл шаралар жүзеге асса, мұғалімдер қосымша сабаққа тәуелді болмай, оқушыларға сапалы білім беруге көбірек уақыт табады деген сенімде.
