wikiway
ХХ ғасырда Венесуэла Латын Америкасындағы ең кедей елден әлемдегі ең бай елдердің біріне айналды. 1970 жылы бұл мемлекет әлемдегі ең бай 20 елдің қатарына енді. Оның жан басына шаққандағы ішкі жалпы өнімі (ІЖӨ) Испания мен Израильден әлдеқайда жоғары болған.
Елдің сол кездегі президенті Уго Чавес Венесуэланы 14 жыл басқарды. Ол билік басында тұрған шақта табиғи ресурстардың бағасы шарықтап өскен. Бұл Чавеске мемлекет қазынасын толтырып, әлемдік аренадағы беделін нығайтуға көмектесті. Мәселен, 2013 жылы ол қайтыс болған кезде де мұнай барреліне 111 долларды құрап, жанармай барреліне 10,53 долларға сатылған.
Венесуэла – табиғи ресурстарға бай ел. БАҚ-тағы мәліметтерге сүйенсек, елдің мұнай мен газын сатып, тіпті шетелге берсе де байлыққа кенеліп отыруға болады. Алайда The Washington Post газетінің жазуынша, әлемдік нарық құлдыраған кезде елде табиғи ресурстар қоры болмаған. Өйткені Чавес сол кездегі ел экономикасын социалистік мақсатта қайта құрылымдаған. Ол «жабайы неолибералдық капитализмді» айыптап, Куба социализмін «бақыт теңізі» деп бағалады. Осылайша, ол өзінің социализмге барар жолын «нарықты толық мемлекеттік бақылау» деп санады. Салдарынан Чавес билігінің соңында халықтың 80 пайызы кедейге айналды.
«Социализм Венесуэланың экономикасын құрдымға жіберді», деп жазады The Washington Post экономикалық сарапшысы Мэтт О’Брайен. Оның айтуынша, Венесуэлада көптеген тауар өз құнынан төмен бағада сатылып, үкімет белгілеген бағадан басқа баға белгілеген компания басшылары қылмыстық жауапкершілікке тартылған. 2008 жылы әрбір үшінші венесуэлалық мемлекеттік органдарда немесе мемлекеттік компанияда жұмыс істеген. Мемлекеттік кірістер кедейлерді қолдауға және банкрот компанияларды қаржыландыруға жұмсалғанымен, мұнай бағасының құлдырауы мұндай жомарттық танытуға мүмкіндік бермеді. 2016 жылы мұнай бағасы барреліне 27-57 доллар аралығында құбылып тұрды. Бұл 2013 жылмен салыстырғанда бірнеше есе аз болды. Елде экспортқа арзан табиғи ресурстардан басқа ұсынатын экономика секторлары болмады. 2016 жылы инфляция 225 пайызға, ал екі жылдан кейін 14 мың пайызға жетті. Азық-түлік себеті 481 пайызға қымбаттады.
Жергілікті халық бұрын какао мен кофе өндіретін, бірақ кейін үкімет бұл өнімдерді «реттеген» соң, экспорт та жоғалып кеткен. Өйткені шаруалар кофе плантацияларын ірі көлемде өндіргенімен, үкіметке төмен бағада, тіпті тегін беруге мәжбүр болған. Ғалымдардың айтуынша, қазір Венесуэладан ешбір шектеусіз экспорттауға болатын жалғыз нәрсе – асқабақ. «Ал ол өзгеге қажет пе?» деп ашынады шаруалар.
Венесуэла банкноттарды басып шығаруға әлеуеті жетпей, екі апта сайын Германиядан елге ақша толтырылған Боинг қатынап отырған. Бизнесті қалпына келтіруге мамандар тапшы болды. 2014 жылы Венесуэладан түрлі саладағы 1,2 млн жоғары білікті маман кеткен. Біріккен Ұлттар Ұйымының мәліметіне сәйкес, 2014 жылдан бері 3 млн венесуэлалық көршілес Колумбияға қоныс аударған, кейбірі Эквадор, Перу, Аргентина, Чили және Бразилияға көшкен.
2017 жылы наурызда АҚШ-тың Батыс жарты шар бойынша кіші комитетінің тыңдауында Джорджтаун университетінің профессоры Гектор Шамис венесуэлалықтардың 82 пайызы кедейшілікте өмір сүретінін, олардың 52 пайызы өте кедей шегінде екенін мәлімдеген. Ал 2021 жылдағы жағдай бойынша халықтың үштен бірі аштықтан зардап шеккен. Елде тауар жетіспеушілігі туындап, тұрғындар кезекке тұруға немесе қара базарда өте жоғары бағамен сатып алуға мәжбүр болды. 2023 жылдың қазан айында Венесуэладағы баға 317 пайызға өсіп, әлемдегі жылдық инфляция ең жоғары елдердің рейтингісінде көш бастады. Қазір елде тұратын 28,8 млн адамның 94,4 пайызы кедейшілікте өмір сүреді.
Чикаго университетінің және Жоғары Экономика мектебінің профессоры Константин Сониннің Венесуэланың орасан зор ресурстарға қарамастан әлемдегі ең кедей елге айналғаны туралы пікіріне зер салсақ, Чавестің популистік, Мадуроның әскери диктатурасымен «өмір сүрген» елде 2013 жылдан бері ІЖӨ күрт төмендеген. Өндіріс деңгейін қайта қалпына келтіруге ондаған жыл қажет. Алайда нақты болжам Венесуэланың 2000-жылдардың басындағы өндіріс пен өркендеу деңгейіне оралмайтынын айтады сарапшы.
«Өкініштісі, бар түрлі сын-қатерлерді жіті ескермеген басшылар елдің экономикасын сөзсіз күйретеді. Оны күйреткені сонша, қалпына келтіруге уақыт болмайды, бар болса да оған ондаған жыл қажет», дейді К.Сонин.
Сарапшы Венесуэланың бұл «үлгісі» барлық әлемге сабақ болып, өзгелердің қателігін ескерусіз қалдырмау керек дейді. Ел экономикасындағы басты мәселе – кәсіпорындарды ұлттандырмау, бөлшек сауда бағасына бақылауды енгізбеу, кәсіпкерлерді елден ығыстырмау керек. Зерттеушінің айтуынша, АҚШ санкцияларының бұған еш қатысы жоқ, ондағы экономикалық апат әлдеқайда ерте басталған.
Халықаралық валюта қорының кейінгі болжамдарына сәйкес, қазір Венесуэла әлемдегі ең нашар экономикалық өсім мен инфляция және жұмыссыздық деңгейі бойынша 9-орында тұр. Сондай-ақ ел адам өлтіру деңгейі бойынша 2-орында және мемлекеттік ауруханалардағы балалар өлімінің деңгейі кейінгі төрт жылда 100 есе өскен. Оның қара нарықтағы валюта бағамы 2012 жылдың басынан бері өз құнының 99 пайызын жоғалтқан. Венесуэла әлемдегі ең үлкен мұнай қоры бола тұрып осындай жағдайға жетті. Transparency International ұйымы Венесуэланы әлемдегі сыбайлас жемқорлық деңгейі бойынша 9-орынға жеткенін мәлімдеді. Оның алдында Сомали, Солтүстік Корея, Ауғанстан, Судан, Оңтүстік Судан, Ангола, Ливия, Ирак тұр, ал бұлар – қақтығыстардан зардап шеккен мемлекеттер. Венесуэла болса бейбітшілікте өмір сүріп келе жатқан халықтың бірі. Венесуэланың бүгінгі мүшкіл халінің себеп-салдарына саясаттанушылар мен қоғамтанушылар әлі талай қайтып оралады деп ойлаймыз...
