Коллажды жасаған – Қонысбай ШЕЖІМБАЙ, «EQ»
Жалпы, бұл өлке астаналар мекені. Оғыздар орталығы болған Жанкент, әйгілі Сығанақ, жиырмасыншы ғасырда бар қазақтың басын қосқан Ақмешіт Сыр өңірінің ел тарихындағы орнын айшықтап тұр. 2005 жылы Қызылорданың республика астанасы атанғанына 80 жыл толуына орай осы Ақмешіт музейі ұйымдастырылған. ХХ ғасырдың басында соғылған ғимаратқа жәдігерлер жинақталып, облыстық тарихи-өлкетану музейінің филиалы болып құрылған музей жақында қайта жаңғырды. Бұрын да Ақмешіт, Перовск атанған кезеңнің тарихы, астана болған уақытындағы деректер, зиялы қауым өкілдері туралы мәліметтер қойылған музей залдарына қаланы ел байтағына айналдырудағы Алаш азаматтарының еңбегін дәйектейтін құжаттар қосылды.
«Қазір туризм дегенде шет мемлекеттерге қарай мойын соза беретініміз бар. Бірақ солардың көбі жоқтан бар жасап отыр. Түрлі бағдарламалар ұйымдастырып, келген қонақтың көңілін табады. Ал біздегі Қарақұм мен Қызылқұм солардың қайсысынан кем? Топырақ астындағы көмбе қалаларымызға, талай ғасыр мызғымай тұрған шаһарларға қызықпайтындар аз. Тек осы Қызылорданың айналасында ғана Асанас, Қышқала қалалары, түрлі кесенелер жатыр. Алда солардың бәрін көрсетсек деген жоспарымыз бар», дейді облыстық тарихи-өлкетану музейінің директоры Сапар Көзейбаев.
Музейдің кіреберісіндегі залға Қызылорда ел байтағы болған тұста осында тұрып, қызмет істеген қайраткерлердің суреттері қойылыпты. Арнайы бағдарлама жүктелген смартфонды әр фотоға жақындатсаңыз, суреттегі адамның өмірі мен қызметі жайлы мәлімет аласыз.
Келесі залдан орталық атқару комитеті мүшелерінің мәжілісінде ҚАКСР Халық Комиссарлары кеңесінің төрағасы Нығмет Нұрмақовтың баяндамасынан үзінділер жазылған тақта қойылыпты. Онда ел астанасын көшіру мәселесі 1922 жылдан басталғаны жазылады. Түрлі себептермен іске асуы кешеуілдеп, кейін көштің басы бері бұрылған сәтте Үкімет жанынан құрылған комиссияны басқарған Аспандияр Кенжиндей қайраткер ерекше қажыр танытыпты. «Кенжеұлының комиссиясы Қазақстан орталығы бұл күйінде де Ақмешітке сыйыса алмайтындай болған соң, үкімет мүлкі болып саналған үйлердің кемдігін біліп, үй қожасын өз үйінен қуып шығарып, солардың үйін қызметкерлер тұратын пәтер қылып, оңдатқан жерлері болған. Бұл әрине – амалсыздықтан істелген шаруа. Бұлай істелмегенде, биыл Қызылордаға қазақ астанасының жартысы да орналаса алмас еді. Алты ай тынымсыз істеген Кенжеұлының комиссиясы ақырында орталық мекемелерге арнап 98 үй дайындады, тұрған жерін өлшегенде алабы
6 мың шаршы таяқтан астам. Кеңсе қызметкерлері үшін 1300 пәтер үйін жөндетті. Осының бәріне 500 мың сом ақша жұмсалды», деп жазылған баяндамада.
Кең залға қойылған теледидардан Қазан төңкерісінің 10 жылдығын мерекелеген сәт көрінеді. Сол замандағы ірі әлеуметтік-саяси һәм тарихи оқиғаны тойлағандар топтасқан тұсты мамандар қазіргі ескі базар аумағы деп болжап отыр. Бейнеүзіктің бір жерінде қобыз шалып отырған әйгілі соқыр Нышан көзге шалынады. Қорқыт ата күйлерін біздің заманға жеткізген Ысмайыл Нышан Шәменұлы өткен ғасырдағы жетпісінші жылдар соңында өмірден өткен. Тағдыры ерекше өрілген жанның жасы қырыққа да ілінбеген кезіндегі бейнесі осылайша бүгінгі ұрпаққа жол тартыпты.
Жаңа экспозицияны толықтырып тұрған жәдігердің бірі – Алаш үкіметінің мүшесі Ахмет Бірімжановтың отбасымен бірге осы Қызылордада түскен суреті. Ел орталығы болып тұрған тұста Сыр жағалауындағы қалада басылып шыққан мерзімді басылымдар мен сол кезде баспа жүзін көрген көркем, ғылыми туындылар туралы деректер де ел назарын аударады.
«Орталық архив пен Президент архивінде біздің өңірге қатысты дерек молынан кездеседі. Тек Президент архивінде ғана Сыр бойындағы 1925–1938 жылдар аралығын қамтитын 6 мың хаттама тізімі бар. Осы жолы Орталық архивтен 400-ге жуық құжат көшірмесін алып, осы музейге қойдық. Ізденіс барысында архивтің киноқорынан сол кезеңде таспаланған 3 фильм табылды», дейді облыстық тарихи-өлкетану музейінің ғалым-хатшысы Асхат Сайлау.
Орталық архивтен өңірге қатысты деректерді жинақтаған музей қызметкерлері астана болған Ақмешітте қызмет еткен Алаш қайраткерлерінің біразының мекенжайын тауыпты. Бір қиындығы, сол тұста қағазға түскен қала картасының кемдігі. Ахмет Байтұрсынұлы мен Міржақып Дулатұлы тұрған Садовая көшесі қазір Еркін Әуелбеков есімін иеленген. Асхат Сайлау ескі бір картадан Сұлтанбек Қожанов тұрды делінетін Казахская көшесін тауыпты. Ол қазіргі М.Әуезов көшесі болып тұр.
Мамандар енді сол маңайға ескерткіш тақта орнату керегін айтады. Шыны керек, басқа өңірлерде ұлтқа қызмет жасаған қайраткерлерді ұлықтау шаралары үздіксіз жүргізіледі. Батыста Халел мен Жаһанша, Торғай даласында Ахмет пен Міржақыптай қайраткерлер рухын құрметтеудің талай жылдан бері қалыптасқан үлгісі бар. Біз 2000-жылдар басында талай тарихи ғимаратты қолдан жойып, өткен күннің естеліктерін қиратып тастағандай болдық. Енді осы бір олқылықтың орнын толтыру қажет.
Жалпы, ғимаратты облыстық тарихи-өлкетану музейі ақылы қызмет пен демеушілер есебінен түскен қаржыға жөндепті. Экспозицияны да музей мамандары жасап шыққан.
Қызылорда
