Сондай абыройлы ұстаздың бірі – отандық және әлемдік математика қауымдастығына танымал тұлға, физика-математика ғылымдарының докторы, профессор Нұржан Боқаев. Жыл басы – ол кісінің өзінің де, қалыптастырған ғылыми мектебінің де мерейлі кезеңі.
Профессор Н.Боқаев десе, ізденіс пен табандылық, біліктілік пен адамгершілік, ғылым мен руханият үйлесімі еске түседі.
Нұржан Әділханұлы – Қостанай облысы Қарабалық ауданы қарапайым Өрнек ауылының тумасы. Ата-анасы мен ұстаздарының жақсы тәрбиесі болар, жасынан математика пәнінен жүйрік болып өсті. Басқа пәндерді де жетік меңгерді. Тастыөзек сегізжылдық мектебін үздік, Бөрлі орта мектебін алтын медальмен тәмамдауы – соның айғағы. Ол мектепке математикадан сабақ берген Асылбек Өтешев, Сейтқали Хамзин, Мырзағали Қарсақбаев сынды ұстаздарын әр кез құрметпен еске алып отырады.
Сәтін салып, Қарағанды мемлекеттік университетінің математика факультетінде оқиды. Студенттік кезде-ақ ғылымға бейімділігімен көзге түсті, сол уақыттың үздік деңгейі «лениндік стипендиант» атанды. ҚарМУ-дың талантты математик-ұстаздары Е.Смаилов, Т.Мұстафин, А.Игіліков, Т.Сматов, Н.Әлмұханбетов бағалайтын жас талап болып, оқуын «қызыл дипломмен» бітірді. 80-жылдары алғаш М.Ломоносов атындағы ММУ-дың функциялар теориясы және функционалдық талдау кафедрасында тағылымдамадан өтіп, кейін осы кафедраның аспирантурасында білім алды. Бұл кезең Нұржан Әділханұлы ғылыми дүниетанымының қалыптасуына, әлемдік деңгейдегі математикалық мектептің терең дәстүрін меңгеруіне зор ықпал етті. 1985 жылы әлемге әйгілі университетте кандидаттық диссертациясын сәтті қорғап, туған жеріне мол дайындықпен оралды. Ал 1996 жылы докторлық диссертация қорғауы – ғылыми кемелдік биік белесі-тін. Ол жалпыланған Уолш және Хаар жүйелері бойынша Фурье коэффициенттері мен бірегейлік теоремалары сияқты күрделі де терең мәселелерді зерттеді. Ғылыми кеңесшілері КСРО Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі Д.Меньшов пен профессор В.Скворцов еңбектерін сәтімен жалғастырды.
Нұржан Әділханұлының еңбек жолының елеулі бөлігі Қарағанды мемлекеттік университетімен байланысты. Ол мұнда математика факультетінің оқытушысынан деканы дейін өсті. Білім сапасын арттыруға, жас мамандар мен ғылыми ортаны дамытуға айрықша үлес қосты. Математикалық анализ мамандығынан диссертациялық кеңес ұйымдастырып, біршама жастарды ғылым жолына салды. Математика бойынша Қарағанды университетінің «Хабаршысы» журналын ашуға септесіп, бүгінгі әлемдік рейтингтегі жоғары көрсеткішіне негіз қалады.
2005 жылы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті басшылығының шақырумен Астанаға қоныс аударды. Мұнда профессор, кафедра меңгерушісі ретінде еліміздің елорда математика мектебінің дамуына еңбек сіңірді. 2018 жылдан Іргелі математика кафедрасының профессоры ретінде жас ғалымдар мен докторанттарға бағыт-бағдар беріп келеді.
Профессор Н.Боқаев – функциялар теориясы, функционалдық кеңістіктердегі операторлар теориясы, ортогоналды қатарлар, гармоникалық талдау салаларынан еліміздің көрнекті ғалымы. Ол 220-дан астам ғылыми еңбектің, соның ішінде екі оқу құралы мен қос монографияның авторы. Таңдаулы мақалалары «Web of Science» пен «Scopus» базасына енген беделді журналдарда жарық көріп, халықаралық ғылыми қауымдастықта жоғары бағаланды. Германия, Италия, Чехия, Ресей, Түркия ғалымдарымен бірлескен еңбектері, халықаралық конференциялар мен конгрестердегі баяндамалары ғалымның абыройын көтерді.
Нұржан Әділханұлының үміті мен сенімі – шәкірттері. Оның жетекшілігімен 15 диссертация қорғалды, оның ішінде 4 ғылым кандидаты мен 11 PhD маманының зерттеуі бар. Бұл еңбектер отандық функционалдық талдау мен операторлар теориясы дамуының бүгінгі ізденісін көрсетеді. Алдағы уақытта да бұл бағыт сәтімен жалғасады деп ойлаймыз.
Ұстазымыз ғылыммен қатар қоғамдық жұмыстарға да белсене араласады. Ол – Түркітілдес елдердің математикалық қоғамының вице-президенті. 2017 жылы Астанада өткен Түркі әлемі математиктерінің VI конгресін ұйымдастыру комитетінің төрағасы ретінде әлемдік ауқымдағы ғылыми шараны жоғары деңгейде өткізді. Конгреске 100-ден астам шетелдік ғалым қатысты.
Ғалым-профессордың жұмысы жүргізген курсының сапасымен, біліктілігімен бағаланады. Нұржан Әділханұлы – үш мәрте «ЖОО-ның үздік оқытушысы». Министрліктің құрмет грамоталарымен, «Ғылымды дамытуға қосқан үлесі үшін» төсбелгісімен марапатталған.
Профессор Н.Боқаев – жан-жақты тұлға. Домбыра да тартады, ән де айтады, сыршыл өлең де шығарады. Бұл – талай шешен мен көсем, ақын мен әнші шыққан туған топырақтың әсері. Сондай-ақ көрем шығарма оқу мен театрдағы сахналық қойылымдарды көріп, рухани өсудің нәтижесі. Иә, әлемдік ұлы математиктердің көбі өлең жазған. Мұны философиялық туындылар деген дұрыс шығар.
Маржан күй, асыл ойлар тоқтала ма,
Көңілге көрікті жан жат бола ма?
Бұлдыр бақ, арзан атақ, арзан күлкі,
Кеудеде сәуле болып сақтала ма?.. – деп ой тастайды ғалым. Немесе:
Өмірдің шындығынан түңілмеген,
Тағдырдың тәлкегінен бүгілмеген.
Қажымас қайратыңнан қуат алам,
Саналы жасқа келіп бүгінде мен, – дейді ол аға буын өкіліне.
Профессор Нұржан Әділханұлы «зиялы азамат кәсібіне қарамай рухани бай болуы керек» деп есептейді. Өзі Абай, Омар Хайям, Тагор, Гете поэзия жинақтарын, М.Әуезов, Л.Толстой, С.Моэм, Д.Лондон прозасын жата-жастана оқыған. Өлең мен қарасөзді талдап-талқылауға да білігі, талғамы жетеді. Әріптестері ортасында Құрманғазының «Балбырауыны» мен «Сарыарқасын», Ахмет Жұбановтың «Би күйін» нақышына келтіріп домбырамен орындағанда, өзгеше бір әлемге енгендей боласыз. Ұстазымыз спортқа да жақын: ол – үстел теннисі мен шахматтан механика-математика факультетінің капитаны. Биыл бильярдтан өткен жыл қорытындысы ойынында 1-орынды жеңіп алды. Профессор Нұржан Әділханұлы әрқашан ізденіс үстінде. Жас оқытушыларға үлгі көрсетіп, докторанттарға ағылшын тілінде элективті курстар оқып жүргені – соның айғағы.
Иә, біз дәстүр мен жаңашылдықты тең ұстанған ұстазымызбен мақтанамыз. «Нағыз ғалымның жауапкершілігі сөзінен де, ісінен де көрінеді» деген баға дәл Нұржан Әділханұлына арналғандай. Математика ғылымындағы биік белесі мен рухани беделі жастарға да жұғысты болғай.
Дәурен МӘТИН,
Гүлден ҚАРШЫҒИНА,
қауымдастырылған профессорлар
