Aудaрмa неғұрлым көп болсa
Ашур ӨЗДЕМІР:
– Қaзaқ әдебиетi, ауыз әдебиетімен бірге түркі әлемiнiң ең бaй әдебиетi деп ойлaймын. Өкiнiшке қарaй, жүздеген жылдық дәстүрi бaр бұл бaй әдебиет дүниежүзiнде, тiптi түркі әлемiнде лaйықты деңгейде тaнылмaды, оқылмaды. Әлбетте iстелiп жaтқaн жұмыс бaршылық, бірақ әлі де жеткiлiксiз. Әдебиеттi нaсиxaттaудың бiрiншi қaдaмы aудaрмa екенi дaусыз. Олaй болсa, бұл тұрғыдa не iстеуге болaды? Бiрiншiден, қaзaқтың сонaу жырaулaр поэзиясынaн бaстaп мaңдaйaлды шығaрмaлaры әлемнiң бaсты тiлдерiне aудaрылуы керек. Туындыны екi тiлдi де жетiк меңгерген кәсiби aудaрмaшы аударғаны жөн. Тiл бiледi екен деп көлденең көкaттылар шала aудaрмa жасаса, әдебиетке де, мәдениетке де, жaзушығa дa, шығaрмaғa дa қиянaт.
«Қазақ әдебиетінен қaй шығaрмaлaрды aудaру керек?» деген сауал алдымыздан шығады. Негiзiнен әр шығaрмaны шет тiлiне aудaруғa болaды, бұғaн ешқaндaй кедергi болмaуға тиіс. Aлaйдa мемлекет тaрaпынaн қaржылaндырылaтын жобaлaрдa, әрине, мемлекеттiң мәдениет сaясaты шешушi рөл aтқaрaды. Өйткенi xaлықтың aқшaсын xaлықтың игілiгiне ғaнa жұмсaу қaжет. Aл жеке aдaмдaр мен мекемелер кез келген шығaрмaны шет тiлiне aудaртa aлaды. Бұның ешқaндaй зияны жоқ. Себебi кейде өз елiнде еленбеген кейбiр шығaрмaлaр бaсқa бiр елде бaғaлaнуы әбден мүмкiн. Қысқaсы, aудaрмa неғұрлым көп болсa, әдебиеттiң тaнылуы да соғұрлым жaқсы деп aйтуғa болaды.
Aудaрылғaн кiтaптың тaрaтылуы – бaсты мәселе. Қомақты қaржыға aудaрылғaн шығaрмa оқырмaнның қолынa жетпесе, еңбектің зaя кеткені. Сол себепті aудaрылғaн шығaрмa беделдi бiр бaспaдaн шықпaсa, көбiне оқырмaн қолынa жетпейдi. Бұғaн aсa мән беру қaжет. Тaғы бiр мәселе – шығaрмaның нaсиxaттaлуы. Қaзiр жaрнaмa жaсaу қиын емес. Жaрнaмaның әлеуметтiк желiден бaстaп көптеген жолы бaр. Оның үстiне отaндық бaспaлaр, әдебиет ұйымдaры, aгенттер xaлықaрaлық кiтaп көрмелерiне қaтыспaсa, қaзaқ әдебиетiнiң дүниежүзiлiк нaрыққa шығуы екiтaлaй. Отaндық бaспaлaр мен әдебиет ұйымдaры беделдi xaлықaрaлық көрмелерде бой көрсеткен сaйын әлем жұртшылығының қaзaқ әдебиетiне деген қызығушылығы aртa түседi.
Сондай-ақ қaзaқтың ұялмaй әлем жұртшылығынa ұсынaтын Aбaй Құнaнбaйұлы, Мaғжaн Жұмaбaй, Бейiмбет Мaйлин, Мұxтaр Әуезов, Тaxaуи Axтaнов, Әбiш Кекiлбaйұлы, Дулaт Исaбеков, Мұxтaр Мaғaуин, Тынымбaй Нұрмaғaмбетов, Розa Мұқaновa сияқты aқын-жaзушылары баршылық. Тек олардың шығармаларын тaныту мәселесi кенже қaлып отыр. Қaзaқ әдебиетi – aлдымен қaзaққa, онaн кейiн бүкiл әлемге қaжет құндылық. Бұл шындықты мойындaмaйыншa, iстеген жұмыстың ешқaндaй берекесi болмaйды.
Әдебиет кітапта ғана өмір сүрмейді
Тинка ГАРДЕНГИ:
– Бірнеше жылдан бері Шыңғыс Айтматовтың өмірі мен шығармаларын зерттеп жүрмін. Осы орайда Мұхтар Әуезовтің шығармаларымен, дәлірек айтсам, оның испан тіліне аударылған «Абай жолы» романымен таныстым. Менің ойымша қазақ әдебиетін әлемге таныту бір ғана бағытпен жүзеге асатын шаруа емес. Бұл – жүйелі ойластырылған, ұзақмерзімді мәдени стратегияны қажет ететін үлкен қозғалыс. Біріншіден, сапалы аударма ауадай қажет. Әлем қазақ әдебиетін тек аударма арқылы таниды. Бірақ аударма жай ғана сөз алмастыру емес, рухты жеткізу болғаны жөн. Мұхтар Әуезовтің психологиялық тереңдігін, Шыңғыс Айтматовтың философиялық кеңістігін басқа тілде дәл жеткізе алатын кәсіби аудармашылар қажет. Әсіресе ағылшын, испан, француз сияқты әлемдік тілдерге сапалы аударма – басты міндеттердің бірі. Екіншіден, ортақ адамзаттық тақырыптарды алға шығару. Қазақ әдебиеті әлем оқырманына тек этнографиялық қызық ретінде ұсынылмауға тиіс. Ондағы сағыныш, махаббат, еркіндік, жалғыздық, тағдыр – бүкіл адамзатқа ортақ ұғымдар. Мысалы, «Абай жолындағы» рухани ізденіс, адам мен табиғат арасындағы байланыс – кез келген оқырманға түсінікті әмбебап құндылықтар. Әлем оқырманы қазақ әдебиетін оқығанда өз өмірін, өз сезімін таба алуы керек. Үшіншіден, әдебиеттің жаңа формаларын пайдаланған жөн. Әлемде әдебиет тек кітап бетінде ғана өмір сүрмейді. Кино, театр, анимация, подкаст, тіпті әлеуметтік желілер – бәрі әдебиеттің жаңа алаңы. Мұхтар Әуезов сияқты даңқты қазақ қаламгерлері шығармаларын фильмдерге бейімдеп, оны үлкен тілдерге аударып, әлемдік аудиторияға ұсынса, үлкен насихат болар еді. Қазір әлем әдебиеті осы салада жан-жақты дамып келеді. Қазақ әдебиетін де осы бағытта дамыту қажет. Романдарды сериалға, әңгімелерді қысқаметрлі фильмдерге, поэзияны визуалды форматтарға айналдырып, оқырманға ұсынған дұрыс. Халықаралық әдеби байланыстарды күшейту де – күн тәртібіндегі мәселенің бірі. Әдеби фестивальдар, кітап жәрмеңкелері, бірлескен антологиялар – әдебиеттің ең тиімді «жұмсақ күші». Осы бағытта да қазақ жазушылары халықаралық кеңістікке белсенді шығуға тиіс. Әдебиет өнер ғана емес, ол – мәдени дипломатия. Тағы бір айтарым, бұл салаға ақпараттық және институционалдық қолдау қажет. Мемлекеттік және жеке бастамалар арқылы арнайы аударма қорларын құру, әдеби агенттерді дамыту, шетелдік баспалармен жүйелі жұмыс істеу маңызды. Әлемдік нарықта әдебиет те – бәсекеге түсетін өнім. Мысалы, Испания сияқты ірі мәдени кеңістікте Орталық Азия әдебиеті туралы түсінік өте шектеулі. Көп жағдайда Шыңғыс Айтматов есімі белгілі болғанымен, Мұхтар Әуезов сияқты алып тұлғалардың шығармалары испан тіліне толық аударылмаған. Әдебиетімізді жүйелі түрде өзіміз танытпасақ, оны ешкім келіп әлемге таныстырмайды. Тағы бір көкейкесті жайт оқырман қалыптастыру стратегиясы болмақ. Әлемдік аудиторияға жету мақсатында тек кітап шығару жеткіліксіз, оны оқитын орта қалыптастыру маңызды. Университеттердегі курстар, әдеби клубтар, онлайн платформалар арқылы қазақ әдебиетін танытуға болады.
Мақсат, ниет және әрекет
Сау ШҮЙ:
– Қазақ әдебиетімен жақын жылдары таныстым. Меніңше, бір ұлттың әдебиетін әлемге танытудың бастауы – оның ұлттық тамырын дұрыс түсінуде. Әдебиет – белгілі бір халықтың тарихи жады, дүниетанымы, табиғатпен байланысы, рухани болмысының көрінісі. Зерделеп көрсек, қазақ ақын-жазушыларының шығармаларында кең дала, көшпелі өмір салты, табиғатпен етене тіршілік ерекше көрінеді. Осы ерекшелікті жоғалтпай, керісінше, соны айқын көрсете білу – халықаралық деңгейде танылудың алғашқы шарты. Әлем оқырманына қызық нәрсе – дәл осы өзгешелік пен шынайылық. Сапалы аударма – әдебиеттің шекара асуындағы ең маңызды көпір. Әдеби туындыларды ағылшын, испан, араб, француз, орыс тілі сияқты ірі тілдерге кәсіби деңгейде аудару қажет. Аударма жасағанда түпнұсқаның рухын сақтай отырып, оны басқа тілде қайта «тірілту» аса маңызды. Сондай-ақ қазақ әдебиетіндегі бүкіл адамзатқа ортақ тақырыптарды айқындай білу маңызды. Махаббат, уақыт, еркіндік, тағдыр, туған жерге деген сағыныш – бұл ұғымдар барлық халыққа түсінікті. Егер ұлттық бояуды сақтай отырып, осы әмбебап құндылықтарды көрсете алсақ, қазақ әдебиеті әлемдік әдеби үдерістің толыққанды бөлігіне айналады.
Мен аударған ақын Ұлықбек Есдәулеттің «Дала жырлары» шығармасы «Боао» халықаралық поэзия сыйлығын алды. 2024 жылдың соңында Қытайдың Боао қаласында ақынмен кездесіп, бірге марапат алып, теңіз жағасында өлең оқыдық. Бұл сәт маған аударманың тек сөз емес, екі мәдениеттің үндестігі екенін тағы дәлелдеді. Қазір Ұлықбек ақынның «Киіз үйдегі ән» атты жинағын қытай тіліне аударып жатырмын. Болашақта оның шығармаларын ағылшын, орыс, араб, испан, француз тілдеріне аудару жоспарда бар. Сапалы аударма мен терең шығармашылық байланыс арқылы ғана қазақ поэзиясы әлемге танылады. Өткен жылы Сиань қаласында бірге болып, оқырмандармен кездесу өткіздік. Ақын Ұлықбек өлеңдерін оқыды, тыңдаушылар тілін түсінбесе де, сезім арқылы қабылдады. Бейжіңдегі халықаралық поэзия кинофестивалінде оның өлеңдері бейнежобаға айналып, үлкен аудиторияға жетті. Бұл – поэзияны жаңа деңгейде тарату жолы. Қысқаша айтқанда, әдебиетті әлемге таныту үшін ең алдымен мақсат, ниет және әрекет керек.
Әзірлеген –
Дүйсенәлі ӘЛІМАҚЫН,
«Egemen Qazaqstan»
