Инфографиканы жасаған – Зәуреш СМАҒҰЛ ,«EQ»
Мәжілістің Заңнама және сот-құқықтық реформа комитетінде нақты кооперативтік саланы жетілдіру, адал кооперативтер мен қаржы пирамидасының белгілері бар құрылымдарды ажырату, азаматтарды қорғау мен экономиканың ашықтығын арттыру секілді мәселелерді талқылаған депутаттар, мемлекеттік органдардың өкілдері мен сарапшылар қаржы пирамидалары қоғамға зор зиян келтіретін алаяқтық схемалардың бірі екенін айтады.
«Жыл сайын мыңдаған азамат қаржы пирамидаларының құрбаны болып отыр. 2021 жылдан бастап Қаржы мониторингі агенттігі 100-ден аса «жалған қаржы» схемаларын анықтап, 226 адам сотталды. Оларға 86 мың азамат 37 млрд теңге аударған. Көбіне адамдар жалғыз үйі мен көлігін сатып немесе несие алып, қарызға батады. Жиған-терген ақшаларын алаяқтарға беріп, әлі де байып кетеміз деп сенеді. Қаржы пирамидалары қазір түрлі инвестициялық жобалар, желілік маркетинг, криптобизнес секілді басқа да заңды болып көрінетін стартаптар ретінде жасырынып жүр», деді Қаржылық мониторинг агенттігі Превенция және талдау әзірлемелері департаменті басшысының орынбасары міндетін атқарушы Медет Несіпбек.
ҚМА өкілінің айтуынша, қаржы пирамидалары қазір көбіне Тұтыну кооперативтерінің қызметімен астыртын өз мақсатын жүзеге асырып жүр. Ал бұл заңды азаматтар бірлестіктерінің қызметіне нұқсан келтіріп, оларға деген сенімді жоғалтады.
«2022 жылдан бастап тұтыну кооперативтері ретінде қызмет ұсынған 12 қаржы пирамидасын анықтадық. Олардың қатарында «Елімай-2019», «Атамекен 2021», «ҒАП», «ЖҚ ОТАУ КЗ», «Аманат үй», «ЖҚ Асар баспана», «Аманат драйв», «Айба-Жанұя», «Ай арман», «Қаз үй», «Инновациялық қаржы ынтымақтастығы», «Сатып алушылар одағы» ТК бар. Біз олардың маркетинг қызметін зерттеп, қаржы пирамидасы схемасының белгілерін көрсететін негізгі тәуекелдерді анықтадық. Сондай-ақ 10 ұйымдастырушы қылмыстық жауапкершілікке тартылды. Шығын шамамен 14 млрд теңгені құрады, 100 мыңға жуық азамат зардап шекті», деді ҚМА өкілі.
Бас прокуратураның Қоғамдық мүдделерді қорғау қызметі Қаржы заңнамасын сақтау басқармасының аға прокуроры Ардақ Cүлеймен кейінгі жылдары пайызсыз, ең аз алғашқы жарналар төлеу секілді жылжымайтын мүлік пен көліктерге жеңілдік шарттарын ұсынатын тұтыну кооперативтерінің қызметі қарқын ала бастағанын айтты. Оларды тексеру барысында кейбір кооперативтердің іс жүзінде қаржы пирамидаларының қағидатымен жұмыс істеп жатқанын көрсеткен.
«Мәселен, ел аумағында 49 филиал, 39 мыңнан аса салымшысы бар, 5 млрд теңгеден аса қаражат тартылған «Асар баспана» ТК жаңа салымшыларды тартуға негізделген бағдарламаларды жүзеге асырған. Алайда акционерлердің қаражаты дұрыс бағытта пайдаланылмай, қолма-қол ақшаға айырбасталып, шетелге аударылып отырған. Жалпы алғанда, 2023-2025 жылдар аралығында қаржы пирамидаларын құрып, басқару бойынша 183-тен аса сотқа дейінгі тергеу жүргізіліп жатыр», деді прокурор.
Осылайша, 2024 жылы прокуратура қаржы пирамидаларының астыртын ісімен күресу мақсатында ведомствоаралық жұмыс бастайды. Сонымен қатар 2025 жылдың 12 наурызында Үкімет прокуратураның ұсынысымен әзірленген шараларды іске асыру бойынша жол картасын бекітеді. Ал осы жылдың 9 қаңтарында «Тұтыну кооперативтері туралы» заңға түзетулер ұсынылды. Заң қабылданса, тұтыну кооперативтеріне қатысушылардың саны 200 адамнан аспауы қажет, мемлекеттік тіркеудегі мүлікті сатуға тыйым салынады. Кооперативтер қатысушылардың құрамы туралы хабарлап, қаржылық жауапты тұлғаны тағайындау қажет. Сонымен қатар құжаттаманы сақтаудың қатаң тәртібі мен үлестік жарналарды енгізудің қолма-қол ақшасыз әдісіне көшу керек. Прокурордың айтуынша, бұл шаралар кооперативтерді қаржы пирамидасы схемалары үшін пайдаланудың алдын алуға бағытталған.
Бұған қоса, былтыр қаржы пирамидасы схемаларына қарсы тұруды күшейтуге бағытталған банктік тәуекелдерді басқару жүйелерін қалыптастыру ережелеріне де түзетулер қабылданған. Оның ішінде қаржы пирамидасы схемаларына қатысты мәмілелерді қоса алғанда, «заңсыз оқиғалар» ұғымы енгізілген.
«Банктер мұндай мәмілелер туралы ақпаратпен Алаяқтыққа қарсы күрес орталығымен міндетті түрде алмасып отыруы қажет. Дропперлердің де қызметін анықтап, шектеу талаптары белгіленді. Сондай-ақ заңсыз оқиғалардың алдын алу рәсімдерін тиісті түрде орындауға қатысты банктік комплаенс менеджерлеріне қойылатын талаптар күшейтілді», деді агенттікке қарасты Қаржы ұйымдарының əдіснамасы жəне пруденциялық реттеу департаментінің басқарма басшысы Ерлан Сәрсенбекұлы.
Осы орайда агенттік азаматтардың қаржы пирамидасы схемаларына тартылуына жол бермеуге бағытталған ақпараттық, білім беру іс-шараларын жүйелі түрде жүргізуді қолға алған.
«Fingramatota.kz онлайн порталында қаржы пирамидасы схемаларының белгілері, кең таралған алаяқтық схемалар мен олардан қорғану жолдары туралы материалдарды қамтитын мамандандырылған бөлім бар. Бұл шаралар қоғамның хабардарлығын арттыруға, азаматтардың заңсыз қаржы схемаларының жетегінде кетпеуіне бағытталған», деді Е.Сәрсенбекұлы.
Ал Алматыда «Boxy Wealth» қаржы пирамидасы схемасына қатысты тергеу осы аптада аяқталды. ҚМА хабарлауынша, күдікті жобаның Алматыдағы бөлімшесін бір жыл бойы басқарған. Ол азаматтармен «www.boxywealth.com» веб-сайты мен хабар алмасу қосымшалары, соның ішінде бастапқыда тұтыну тауарлары туралы ақпарат тарататын, ал кейіннен азаматтарды инвестициялық платформаға тартатын «Kundelikti Tabys» чаты арқылы жұмыс істеген. Жобаға қатысу үшін пайдаланушылар ұсынылған пакеттердің бірін сатып алып, күн сайын жарнамалық материалдарды қарап отыруы қажет.Өйткені күніне 5 пайыздан 10 пайызға дейін табыс табуға болатынын уәде еткен. Сондай-ақ жаңа қатысушыларды тартқаны үшін бонустар да түсіп отырған. Қаражат жеке тұлғалардың (дропперлердің) банк шоттары арқылы алынып, кейіннен қаражат P2P транзакциялары арқылы криптовалютаға айырбасталған. Сенімділікті арттыру үшін компания тіркеліп, кеңседе жарнамалық, кірістілікті арттыру шарттары мен көрсеткіштерін көрсету, инвесторларға кеңес беру секілді жұмыс жүргізген. Осылайша, 78 жәбірленуші пирамида схемасына 110 млн теңгеден аса инвестиция салған. Қазір күдікті қамауға алынып, оның Алматыдағы жер учаскесі сот шешімімен тәркіленді. Қылмыстық іс сотқа жолданды.
Бұл жерде ең бастысы мәселені ушықтыратын – азаматтардың қаржылық сауатсыздығы. Аз уақыттың ішінде аз ақшаны қомақты қаржыға айналдырып аламын дегендердің есінде үнемі «еңбек етпесең – елге өкпелеме, егін екпесең – жерге өкпелеме» деген нақыл сөз жүруі қажет.
