Инфографиканы жасаған – Зәуреш СМАҒҰЛ, «EQ»
Биылғы қаңтар айының қорытындысы бюджетте екі түрлі көрініс бар екенін көрсетті. Жалпы, салық түсімдері жоспардан асып түскен. Бірақ қосылған құн салығы жоспардағыдан шамамен 20%-ға кем жиналған. Мұның себебі неде? Бұл уақытша жағдай ма, әлде жыл бойғы фискалдық тәуекелдің алғашқы белгісі ме? Мәселенің мәнісін түсіну үшін сандарға үңілуге тура келеді.
Қаржы министрлігінің дерегіне сәйкес жылдың алғашқы айында республикалық бюджет кірістері 1,270 трлн теңге болды. Негізгі жоспар 1,348 трлн теңге еді. Яғни орындалу деңгейі – 94,2%. Салықтық түсімдер 851,4 млрд теңге жоспардың орнына 941,9 млрд теңге түсіп, 110,6% орындалды. Бұл жалпы алғанда жоспардан 10,6% жоғары. Салық құрылымына келсек, корпоративтік табыс салығы 436,4 млрд теңге болды. Жоспар 418,7 млрд теңге еді. Жалпы, жаман нәтиже емес.
Мәселе – қосылған құн салығында (ҚҚС) болып отыр. Мұндағы көрсеткіш әлсіз. Жоспарда 311,8 млрд теңге болғанымен, нақты 249,9 млрд теңге ғана түскен. Орындалу деңгейі – 80,2%. Биыл ҚҚС-тан 10 трлн теңге жинау жоспарланған. Бұл былтырғы 6,5 трлн теңге жоспармен салыстырғанда 53,8%-ға жоғары. Өткен жылы нақты 6,1 трлн теңге жиналған еді.
Салықтық емес түсімдер 23,1 млрд теңге болып, 102,5% орындалды. Ұлттық қордан бөлінген трансферттер 400 млрд теңге жоспардың орнына 230 млрд теңгені құраған. Яғни 57,5% ғана орындалған. Биыл Ұлттық қордан 2,8 трлн теңге алу көзделген. Былтыр бұл көрсеткіш 5,2 трлн теңге болған. Бюджет шығыстары 1,6 трлн теңге деп жоспарланғанымен, нақты 1,3 трлн теңге жұмсалды. Шығыстар 17%-ға орындалмай қалды. Соның арқасында бюджет тапшылығы 260 млрд теңге орнына 60,5 млрд теңге болды. Мұнайсыз тапшылық 315 млрд теңгені құрады.
Экономист Руслан Сұлтанов бұл көріністі жыл басындағы қалыпты үдеріс деп бағалайды. Себебі қаңтарда бюджет шығыстары әдетте баяу жүреді. Мемлекеттік бағдарламалар толық іске қосылып үлгермейді, төлемдер бірден қарқын алмайды. Сондықтан шығын аз болған кезде бюджет тапшылығы да кем болып көрінеді.
«Салық түсімдерінің жоспардан асып орындалуы мемлекеттің негізгі кіріс көздері әлсіз емес екенін көрсетеді. Демек бизнес те жұмыс істеп жатыр, экономика толық тоқтап тұрған жоқ. Алайда ҚҚС-тан 80,2% ғана салық жинау – алаңдатарлық мәселе. Өйткені ҚҚС халықтың сатып алуына, саудаға, импортқа тікелей байланысты. Егер бұл салық жоспардан төмен түссе, онда тұтыну немесе айналым ойдағыдай болмаған деген сөз. Ал жылдық жоспар –
10 трлн теңге, өте көлемді сома. Егер қаңтарда кемшілік болса, қалған айларда оны өтеу керек болады. Ол үшін екі шарт қажет. Біріншісі – салықты дұрыс әрі қатаң бақылау. Екіншісі – экономикада белсенділік жоғары болуы керек. Халық сатып алып, бизнес сауда жасап, өндіріс өсіп тұруға тиіс. Қысқасы, қаңтардағы көрсеткіштер жаман емес. Бірақ ҚҚС жоспары өте үлкен болғандықтан алдағы айларда мемлекетке де, экономикаға да жоғары талап қойылып отыр», дейді сарапшы.
Демек Р.Сұлтановтың айтуынша, мәселе тек бір айлық көрсеткіште емес. ҚҚС – экономикалық белсенділіктің негізгі индикаторларының бірі. Нақты теңгерім екінші және үшінші тоқсанда айқындалады. Сол кезде шығыстар толық қарқынға шыққанда, кіріс базасы жарияланған параметрлерді ұстап тұра ала ма, жоқ па, сол маңызды.
Экономист Алмас Чукин биылғы қаңтарда бюджет кірісінің былтырғымен салыстырғанда аз көрінуін экономика әлсіреді деп қабылдауға болмайды дейді. Оның ойынша, бұл құлдыраудың емес, басқа факторлардың әсері.
«2026 жылғы қаңтар айының есебі шықты. Жалпы бюджет кірісі былтырғы қаңтармен салыстырғанда шамамен 14%-ға азайған. Ә дегенде «экономика әлсіреп кетті ме?» деген ой келеді. Өйткені салық мөлшерлемелері көтерілді, ақша көбірек түсуі керек сияқты еді. Бірақ мәселе басқада екен. Негізгі айырмашылық – Ұлттық қордан алынатын ақшада. Былтырғы қаңтарда бюджетке қордан 550 млрд теңге алынған. Биыл небәрі 230 млрд теңге ғана тартылған. Айырма 320 млрд теңге. Яғни мемлекет бұрынғыдай қордағы қаржыға сүйенбей, қолда барын үнемдеп, «қоржынға қол салмайық» деген ұстанымға көшкен. Мұның ішінде бір маңызды жайт бар. Егер трансферт 320 млрд теңгеге азайса, бюджет кірісі де дәл солай құлдырауы керек еді. Бірақ жалпы кіріс шамамен 200 млрд теңгеге ғана төмендеген. Демек қалған бөлігін салық жауып отыр», деп түсіндірді экономист.
Яғни елдің өз экономикасынан түсетін ақша өсіп жатыр. Бұл – жай сан емес, құрылымдық өзгеріс. Бюджет біртіндеп өз аяғына тұруға тырысып жатыр деген сөз. Қаңтарда салық түсімдері өткен жылмен салыстырғанда 20%-ға артқан. Жоспардан да 10% жоғары орындалған. Әсіресе заңды тұлғалардың табыс салығы жақсы нәтиже көрсеткен. Бұл кәсіпорындардың өткен жылдың соңында табысты жұмыс істегенін білдіруі мүмкін. Немесе ҚҚС өседі дегенді естіген бизнес желтоқсанда белсенді сауда жасап үлгерген шығар.
«Рас. Әлсіз тұсымыз – қосылған құн салығы болып отыр. ҚҚС жоспарға жетпеген. Бірақ бір айдың нәтижесімен қорытынды жасау ерте. Бәлкім, халық та, кәсіпкерлер де желтоқсанда ескі мөлшерлемемен көбірек сатып алып қойған шығар. Сондықтан қаңтарда қозғалыс баяу көрінуі мүмкін. Импорттың әлсіреуі де әсер етуі ықтимал. Жалпы, мұның себебі біреу ғана болмайды. Кірістің азаюын экономиканың әлсіреуі деп қабылдауға келмейді. Бұл – фискалдық саясаттың өзгеруі. Егер биыл Ұлттық қорды аз пайдалану жалғасып, ал салық түсімдері өсіп отырса, бұл бюджет жүйесінің біртіндеп сау бағытқа бет алғанын білдіреді. Арнайы салық режіміне тіркелгендердің саны күрт көбейген. Бұрын үш түрлі режім болса, қазір біреуі ғана қалды. Өзін-өзі жұмыспен қамтығандар да артқан», дейді А.Чукин.
Ал жалпы режімге көшу қарқыны әзірге анық емес. Пәтер мен көлік сияқты ұзақмерзімді тауарлардың сатылымы баяулағаны сезіледі. Бірақ сонымен бірге құрылыс қарқыны өсіп жатыр. Тасымал артып келеді. Электр энергиясын тұтыну көбейген. Бұл экономиканың толық тоқтап тұрмағанын көрсетеді.
Халықаралық экономикалық теорияға сүйенсек, бүгінгі жағдай тосын емес. Экономист Оливье Бланшар бюджет ұзақ мерзімде қор мен қарызға емес, тұрақты салық базасына сүйенуі керек дейді. Осы тұрғыдан қарағанда, Ұлттық қордан трансферттің азаюы – әлсіздік емес, керісінше, бюджет өзін-өзі ұстауға бет бұрды деген белгі. Дүниежүзілік банк зерттеулерінде бір ғана табыс көзіне тәуелді болу қауіпті екені айтылады. Сондықтан қордан аз алып, салықты көбейту – бюджет моделін сауықтырудың бір жолы. Қысқасы, қаңтардағы сандар үрей туғызатындай емес, бірақ еркінсуге де болмайды. Бюджет енді «қорға қарап» емес, «экономикаға қарап» өмір сүруге көшіп жатыр. Ал бұл көштің қаншалықты сәтті болатынын алдағы айлар көрсетеді.
