Коллажды жасаған – Қонысбай ШЕЖІМБАЙ, «EQ»
Ұлттық статистика бюросының деректеріне сүйенсек, елдегі жұмыс күшінің жалпы саны 9,2–9,3 млн адамды құраса, соның шамамен 2,2 миллионы – өзін-өзі жұмыспен қамтығандар. Бұл дегеніміз – экономикалық белсенді халықтың төрттен біріне жуығы (шамамен 23–24%) – ресми жалдамалы жұмысшы емес, өз күнін өзі көріп жүрген жандар.
Статистикаға тереңірек үңілсек, бірқатар қызықты үрдісті байқауға болады. Мәселен, жалдамалы жұмысшылардың дені Алматы, Астана сияқты мегаполистерде шоғырланса, өзін-өзі жұмыспен қамту көрсеткіші жөнінен Түркістан, Жамбыл, Алматы облыстары көш бастап тұр. Түркістан облысының өзінде ғана 370 мыңнан астам адам осы санатқа жатады. Бұл ахуал өңірдегі ауыл шаруашылығы мен шағын кәсіпкерліктің ерекшелігіне тікелей байланысты орын алып отыр.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев халыққа жолдауларында еңбек нарығын әртараптандыру, азаматтарды әлеуметтік қорғау жүйесімен толық қамту мәселесін ұдайы көтеріп келеді. Осы орайда 2023 жылы қабылданған Әлеуметтік кодекс үлкен бетбұрыс болды. Бұрынғы Бірыңғай жиынтық төлем (БЖТ) 2024 жылғы 1 қаңтардан бастап тоқтатылғаны белгілі. Бұл қадам алғашында қоғамда түрлі пікір тудырғанымен, Үкіметтің мақсаты айқын – азаматтарды «уақытша» төлемдерден тұрақты, заңды кәсіпкерлік субъектісіне айналдыру болды. Қазірде өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға бірнеше тиімді режім ұсынылып отыр. Айталық, арнайы мобильді қосымша (E-Salyq Business) режімі арқылы жеке кәсіпкер ретінде тіркелу оңайлатылған, табыстың 1%-ы ғана салық ретінде төленеді. Яндекс, Glovo, Wolt секілді платформаларда жұмыс істейтіндерге арналған қанатқақты жоба іске қосылған. Онда салық пен әлеуметтік төлемдерді (зейнетақы, МӘМС) операторлар автоматты түрде ұстап қалады.
Бүгінде такси жүргізушілері мен курьерлер – қала тіршілігінің ажырамас бөлігі. Сарапшылардың есебінше, елімізде платформалық жұмыспен қамтылғандар саны 500 мыңнан асып жығылады. Экономист-сарапшы Мақсат Халықтың пікірінше, бұл саланың екі ұшы бар.
«Бір жағынан, платформалық жұмыс жастар мен уақытша жұмыссыз жүргендерге таптырмас табыс көзі. Икемді кесте, күнделікті төлем – үлкен артықшылық. Екінші жағынан, олардың еңбек құқықтары толық қорғалмаған. Еңбек демалысы, аурухана парағы деген ұғымдар жоқ. Үкіметтің қазіргі саясаты осы олқылықтың орнын толтыруға, оларды МӘМС пен зейнетақы жүйесіне тартуға бағытталған, бұл өте дұрыс қадам», дейді маман.
Жалпы, өзін-өзі жұмыспен қамтығандарды шартты түрде өнімді, өнімсіз деп, екіге бөліп қарастырған жөн. Өнімді топқа табысы тұрақты, кәсібі дамып келе жатқан фрилансерлер, таксистер, шағын цех иелері жатады. Өнімсіз топқа көбіне ауылдық жердегі, өз отбасының қажеттілігі үшін ғана мал ұстап, бақша егетін тұрғындар кіреді. Әлеуметтанушы Айгүл Сәдуақасова бұл мәселенің әлеуметтік астарына тереңірек ден қояды.
«Біз статистика қуалап, сандарға алданбауымыз керек. Өнімсіз жұмыспен қамтылғандар – шын мәнінде жасырын жұмыссыздар. Олардың табысы күнкөрістен аспайды. Мемлекет тарапынан беріліп жатқан «Бастау бизнес» секілді гранттар, жеңілдетілген несиелер осы топты нағыз кәсіпкерлер қатарына қосуға мүмкіндік береді. Бірақ бұл жерде қаржылық сауаттылық мәселесі алдымыздан шығады», дейді сарапшы.
Айрықша атап өткен жөн, мемлекет «көлеңкеден шығуды» құрғақ талап етіп қана қоймай, оның қарымтасына ауқымды қолдау шараларын ұсынып отыр. Атап айтқанда, өзін-өзі жұмыспен қамтыған азаматтар жеңілдетілген жарна төлеу арқылы медициналық қызметтің толық пакетіне қол жеткізе алады. Бұл әсіресе қымбат операциялар мен скринингтер қажет болғанда маңызды. Ең төменгі жарналарды төлеу арқылы болашақта базалық зейнетақыдан бөлек, жинақтаушы зейнетақы алу құқығына да ие болады. Сондай-ақ жаңадан тіркелген шағын кәсіпкерлер үшін тексерістерге мораторий, жеңілдетілген салық режімі (бөлшек салық) қарастырылған. Enbek.kz порталы арқылы тегін кәсіби курстар оқытылып, сұранысқа ие мамандықтар бойынша біліктілікті арттыруға жағдай жасалған.
Жаңа Салық кодексіне сәйкес, биылдан бастап елімізде тек үш салық режімі қалады. Соның бірі – өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға арналған салық режімі. Үкімет былтырғы 21 қарашадағы қаулысымен осы, жаңа Арнаулы салық режімін (АСР) қолдануға рұқсат етілетін 46 қызмет түрінің тізімін бекітті. Тізімге күнделікті тұрмыста сұранысқа ие, шағын кәсіп иелері жиі атқаратын қызмет түрлері енген. Айталық, құрылыс, жөндеу жұмыстары: сылақ, ағаш шеберлігі, еден жабу, сырлау, тұрмыстық техника, жиһаз, компьютер, сағат пен зергерлік бұйым жөндеумен айналысатындар. Сондай-ақ көлік саласында такси жүргізу, жүк тасымалдау, жеңіл, жүк көліктерін жалға беретіндер де өзін-өзі жұмыспен қамтығандар қатарына жатады. Түрлі мүлікті басқару бағытында, ауыл шаруашылығы техникасын, кеңсе жабдықтарын, спорт құралдарын жалға беретіндер де, клининг, кір жуу, шаштараз, сұлулық салондары, түрлі тұрмыстық заттарды жөндеумен айналысатындар да осы салық режімін қолдана алады. Тізімде шығармашылық, мәдениет саласындағы суретшілер мен жазушылардың еңбегі, фотосурет қызметі, музыкалық аспап жасау, жөндеу де бар. Бұдан бөлек, спорт, мәдениет, қосымша білім салаларындағы қызметтер де жаңа режім аясында жүзеге асады. Сонымен қатар ветеринарлық қызмет, аударма ісі, үй жұмыскерлері де өзін-өзі жұмыспен қамтығандар болып есептеледі.
Бұл шешім – азаматтардың экономикалық белсенділігін ынталандыруға, салықтық есептілікті жеңілдетуге, өзін-өзі жұмыспен қамту секторындағы кірістерді заңдастыруға бағытталған ауқымды реформаның бір бөлігі. Жаңа АСР жеке кәсіпкер мәртебесі жоқ, жалдамалы қызметкері жоқ азаматтардың заңды түрде жұмыс істеуіне барынша қарапайым әрі қолжетімді тетік ретінде әзірленген.
Өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға жеке кәсіпкер ретінде тіркелудің қажеті жоқ. Табыс салығынан толық босатылады, тек табысының 4%-ын әлеуметтік төлемдер ретінде аударып отырады. Бүкіл салықты арнайы мобильді қосымша арқылы төлеуге болады. Ал интернет-платформалардан табыс тапқан жағдайда төлемдерді ұстау мен аударуды платформа операторларының өздері жүргізеді.
Әлеуметтік төлемдерді 4%-дық бірыңғай мөлшерлемеге енгізу өзін-өзі жұмыспен қамтыған азаматтарға әлеуметтік қамсыздандырылуға, зейнетақы жинақтарына, медициналық сақтандыруға қол жеткізуге мүмкіндік береді. Осы арқылы олар бұған дейін негізінен ресми түрде жұмыс істейтін азаматтарға ғана қолжетімді болған әлеуметтік қорғаумен қамтамасыз етіледі.
Жаңа АСР-ді енгізу – экономиканың едәуір бөлігін көлеңкеден шығару, өзін-өзі жұмыспен қамтыған азаматтарды толыққанды әлеуметтік қорғау, оларды ресми еңбек нарығына интеграциялау бағытындағы маңызды қадам. Бұл жеңілдік әкімшілік жүктемені азайтып қана қоймай, заңды экономикалық статистиканың қалыптасуына да ықпал етеді. Мемлекетке де, өзін-өзі жұмыспен қамтыған әрбір азаматқа да барынша тиімді шешім.
Жылдың енді басталғанына қарамастан, жаңа жүйе жемісін бере бастады. Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті ресми хабарлағандай, қаңтардың алғашқы 10 күнінде жаңа Салық кодексі шеңберінде еліміздегі 66 мың жеке тұлға қызметін заңдастырып, өзін-өзі жұмыспен қамтығандар мәртебесінде жұмыс істей бастаған. «Мұндай нәтиже жаңа жылдан күшіне енген арнаулы салық режімінің арқасында мүмкін болды. Бұл – өз бетінше жұмыс істейтін, табыс табатын жеке тұлғалар үшін барынша қарапайым, ыңғайлы салық режімі», деп жазылған хабарламада.
Түптеп келгенде, өзін-өзі жұмыспен қамту – ендігі жерде «амалсыздың күні» емес, әлемдік экономикалық трендтің бір бөлігі. Мемлекеттің міндеті – осы санаттағы азаматтарды қысып, салыққа мәжбүрлеу емес, керісінше, оларды заңды өріске шығарып, әлеуметтік қорғалуын қамтамасыз ету.
Бүгінде Үкімет цифрландыру арқылы бюрократияны жойып, «смартфондағы салық» қағидасына көшіп жатыр. Бұл – құптарлық іс. Дегенмен, сарапшылар айтқандай, басты мәселе – халықтың табысын арттыру. Егер азаматтың тапқаны шай-пұлынан артылса, ол салық төлеуден де, болашағына инвестиция салудан да қашпайды. Сол тұрғыда еңбек нарығының ерекше буыны саналатын осы үлкен шоғырдың әлеуетін дұрыс пайдалану Жаңа Қазақстанның экономикалық қуатын арттырудың қалаулы бір бағыты болып қала береді.
