– Кейінгі кезде маркетингтен бастап психологияға дейінгі бірқатар салада азаматтарды Z, X және Y ұрпақтары деп жиі бөліп қарастырады. Олар бір-бірінен несімен ерекшеленеді?
– Z ұрпақ алдыңғы Y және X буын өкілдері секілді отбасы, денсаулық, достықты жоғары бағалайды. Тек кейінгі біздің орталық жүргізген сауалнамалық зерттеулерде қазіргі жастар үшін материалдық тұрғысынан қамтамасыз етілген жайлы өмір үшінші орынға көтерілді. Яғни зумерлер (Z ұрпақ) материалдық жағдайды, қаржылық тәуелсіздікті ерте ойлайды. Бұл – жаһандық экономикалық тұрақсыздық пен бәсекелестік заманында қалыптасып отырған үрдіс.
Негізінен Х буын тәуекелге бара бермейтін, өте сабырлы, төзімді келеді, миллениалдар (Ү ұрпақ) технологияға бейім, жоғары білім алуға ұмтылған ұрпақ болса, ал зумерлер – «цифрлық аборигендер». Олар – толық онлайн әлемде өзара қарым-қатынас құрып, өскен алғашқы ұрпақ. Интернет, әлеуметтік медиа және жасанды интеллект олар үшін табиғи ортаға айналып үлгерді. Сондықтан басқаларына қарағанда, ақпаратқа қолжетімділігі жоғары, аз ғана уақыт ішінде үлкен көлемдегі деректерді електен өткізіп, мәліметті жедел сараптай алады. Дүниетанымы ашық, өзгерістерге бейім, еркіндіксүйгіш ұрпақ.
– Дегенмен, қоғамда кейде Z ұрпақтың еркіндікке ұмтылысын жауапкершіліктен қашу деп қабылдайды. Бұған не дейсіз?
– Меніңше, зумерлердің еркіндік пен өзіндік көзқарасқа ұмтылысы – жауапкершіліктен қашу емес, жауапкершіліктің жаңа формасы. Олар үшін «жауапкершілік» ұғымы – өз таңдауың мен шешімің үшін саналы түрде жауап беру деген сөз. Ал еркіндік – ой-пікір, өмір стилі, жалпы таңдау еркіндігі. Z ұрпақ «өзіндік болмыс» тек жеке таңдау емес, әлеуметтік қатысудың да құралы деп есептейді. Сондықтан көпшілігі қосымша білім алып, өзін жан-жақты дамытуға, саяхаттап көкжиегін кеңейтуге ұмтылады. Бұл да еркіндікке деген талпыныстан туындайды. Әрине, сырт көзге олардың мінез-құлқы кейде импульсивті немесе «жүйеден тыс» көрінуі мүмкін. Бірақ халықаралық зерттеулер көрсеткендей, Z өкілдері арасында әділдік, қайырымдылық және ұжымдық жауапкершілік сияқты құндылықтар алдыңғы орында тұр. Сондықтан бұл буынның әрекеттерін түсіндіруде дәстүрлі өлшеммен емес, жаңа әлеуметтік және цифрлық контекстпен қараған жөн.
– Олардың экологиялық, әлеуметтік әділдік мәселелерінде белсенді болуы шынайы ма, әлде бұл қандай да бір қоғамдағы үрдіс пе?
– Байқасаңыз, бүгінде жастар білімді болуға, кәсіпкерлікпен айналысып, қоғамды ілгерілетуге өзінше үлес қосуға асық. Орталық жүргізген сауалнамаға иек артсақ, респонденттердің көпшілігі еріктілер қозғалысы (17,2%), жастар ұйымдары/жобалары (15,5%), гуманитарлық/қайырымдылық ұйымдарына (13,8%) жиі атсалысады. Тіпті бұрын қатыспағандары кәсіпкерлікті дамыту (22,3%), волонтерлік қозғалыстар (22,3%) және экологиялық ұйымдардың (21,8%) жобаларына қызығатынын айтты.
Шынын айту керек, бұл құбылыстың екі жағы бар. Біріншісі, көптеген жас экология, тең құқық, әділдік мәселелеріне шынайы алаңдайды. Олардың бұл белсенділігі жеке тәжірибе мен болашаққа деген жауапкершіліктен туындап отыр. Соның әсерінен волонтерлік бастамаларда, жергілікті экологиялық қозғалыстарда, әлеуметтік жобаларда белсенді.
Екінші жағынан, әлеуметтік желі дәуірінде мұндай белсенділік кейде трендтік сипатқа ие болуы мүмкін. Мысалы, бір реттік хэштегтер немесе «символдық» посттар. Алайда зерттеулер көрсеткендей, уақыт өте келе бұл әрекеттердің едәуір бөлігі офлайн форматтағы, жүйелі белсенділікке ұласуда. Сондықтан мұны жай ғана сән емес, азаматтық сана эволюциясының белгісі деп қабылдаған дұрысырақ.
– Қазір өсіп келе жатқан жас буынды түсініп, жылы қарым-қатынас орнату ата-аналар үшін қиынға соғып отырғаны жасырын емес. Зумерлер неге жиі конфликтіге түседі?
– Ата-аналар мен жастар арасындағы құндылықтар қайшылығы – қоғамдағы әлеуметтік және мәдени өзгерістердің табиғи нәтижесі. Егер ата-аналар буыны тұрақтылыққа, дәстүрге және ұжымдық жауапкершілікке сүйеніп өссе, бүгінгі жастардың болмысы жаһандану дәуірінде тез өзгеретін ақпараттық кеңістікте қалыптасып келеді. Бұрын отбасы мен мектеп негізгі тәрбиелік институттар болса, қазір жастардың дүниетанымына интернет, әлеуметтік желілер мен әлемдік мәдени ықпалдар күшті әсер етеді.
Дей тұрғанмен, жас буын мен ата-аналардың өмірдегі құндылықтары өзара ұқсас. Бірақ ұрпақтар арасында сол құндылықтарды іске асыру жолдары сәл өзгеше. Міне, осыдан конфликт туындайды. Алдыңғы ұрпақ «жақсы білім, тұрақты жұмыс, отбасын құру» формуласын ұстан десе, ал жастар «өмірде өз жолымды тауып, мүмкіндіктерімді сынап көремін» деген көзқараста әрекет етеді. Осы айырмашылық Z ұрпақтың жеке өмір мен отбасылық құндылықтарына деген көзқарасына да әсер етуде. Яғни олардың өмірлік басымдықтары мен шешім қабылдау тәсілдері бұрынғы буыннан өзгеше қалыптасып жатыр. Оның үстіне еңбек нарығының тұрақсыздығы, әлеуметтік кепілдіктердің әлсіреуі жастарды неғұрлым тәуелсіз, бейімделгіш және өзін-өзі жетілдіруге итермелейді. Бұл – құндылық дағдарысы емес, буындар арасындағы өмірлік тәжірибе мен қауіпсіздік сезіміндегі айырмашылықтың көрінісі. Биылғы зерттеулерімізден түсінгеніміз, бір жағынан, дәстүрлі құндылықтар сақталып отыр, екінші жағынан, құндылықтарды жаңа көзқараспен қабылдау бар.
– Осындай ерекшеліктерді ескерсек, қалай ойлайсыз, ұрпақтарға бөлініс қоғамның әлеуметтік құрылымына әсер етіп отыр ма?
– Қоғамды ұрпақтарға бөліп қарау түбегейлі өзгеріс әкелмейді. Нақтыласам, елімізде буындар арасындағы айырмашылық көбіне мәдениет пен өмір салтынан ғана көрінеді. Мысалы, аға буын дәстүрлі көзқарастар мен тұрақты еңбекке бейім болса, жаңа буын Z ұрпақ цифрлық технологияларды жетік меңгерген және жаһандық ойлауға жақын келеді. Дегенмен бұл ерекшеліктер таптық құрылымға, билік пен меншік қатынастарына айтарлықтай әсер етпейді. Яғни ұрпақтарға бөліну әлеуметтік құрылымды түбегейлі өзгертпейді. Бірақ әлеуметтік үдерістерді сараптауда маңызды рөл атқарады.
– Ал бүгінде жастар неге отбасын құруға асықпайды?
– Бұл – кейінгі кездері жиі талқыланып жүрген сұрақтардың бірі. Некеге кеш тұруға әсер ететін негізгі факторлар – бірнешеу. Ең алдымен, жастардың басым бөлігі білім мен мансапқа басымдық береді. Олар өздерін кәсіби тұрғыда дамытып, тұрақты табыс пен қаржылық тәуелсіздікке қол жеткізгісі келеді. Яғни өмірде өз орнын табуға, болашағын жоспарлауға тырысады. Тұрақты табысы, баспанасы немесе жинақталған қаражаты болмаса, көпшілігі отбасын құруға асықпайды. Бұл құбылысты кейде «дәстүрден алшақтау» деп қабылдайтындар да бар, бірақ шын мәнінде, бұл – жастардың саналы әрі жоспарлы өмір сүруге ұмтылысының белгісі. Олар отбасы институтын жеңіл шешім емес, жауапкершілігі жоғары таңдау деп қарайды.
Дегенмен біздің рухани тамырымыз бен ұлттық кодымыз салт-дәстүрде жатыр. Сондықтан ұрпақтар арасындағы диалогті күшейтудің ең тиімді жолы – ортақ тәжірибе алаңдарын құру. Мұндай ортада әр буынның құндылықтары тоғысып, өзара түсіністік пен байланыс нығаяды. Мысалы, дәстүрлі элементтер мен заманауи форматты ұштастырған мәдени фестивальдар, жастар мен аға буын бірігіп жұмыс істейтін шығармашылық жобалар көбірек қажет-ақ. Подкасттар, естелік жобалары немесе отбасылық тарихқа арналған контент ұрпақтар арасындағы диалогті күшейтеді, кез келген салт-дәстүрдің, әдет-ғұрыптың мәнін жаңа қырынан ашады. Бастысы – мұндай мәдени және әлеуметтік үндестік болашақ ұрпақтың дүниетанымын да қалыптастырады. Сондықтан бүгінгі Z ұрпақтың құндылықтарын түсіну – ертеңгі буынының әлеуетін дұрыс бағыттауға негіз болады.
– Енді биылдан бастап өмірге бета ұрпақ келіп жатыр. Осы жастар толқынын ел дамуының нақты күшіне айналдыру үшін не істеу қажет?
– Елде біртіндеп жастар саясатының жаңа кезеңі басталды. Мұны гранттық бағдарламалар, волонтерлік қозғалыстар мен жастар практикасы сияқты бастамалардан байқауға болады. Бұл жаңа ұрпақтың құндылықтарын ескеретін саясат болуға тиіс. Алайда әлеует толық деңгейде іске асырылып жатқан жоқ. Негізгі мәселе – жобалардың жүйелілік пен тұрақтылық деңгейі.
Жастардың энергиясы мен шығармашылығын пайдалану үшін аймақтарда инновациялық және креативті ортаны әлі де дамыту қажет. Хабтар мен инкубаторлар білім, кәсіпкерлік пен әлеуметтік жобаларды тоғыстыратын тірек нүктесіне айналуға тиіс. Сонымен қатар жастар саясатының өзегі ретінде қатар ойлау және бірге жасау (co-design) қағидатын енгізу маңызды. Мемлекеттік шешімдер жастардың қатысуынсыз қабылданбауы керек. Егер біз осылай жүйелі бағытта жұмыс істесек, база қалыптастырсақ, кез келген ұрпақтың әлеуеті елдің әлеуметтік, экономикалық және саяси дамуының басты қозғаушы күшіне айналары сөзсіз.
– Әңгімеңізге рахмет.
Әңгімелескен –
Зейін ЕРҒАЛИ,
«Egemen Qazaqstan»
