Қазақ поэзиясының биік шыңы саналатын Мұқағали Мақатаев – ұлттық рухты, адам жанының терең иірімдерін оқшау жырларымен сөйлеткен сирек дарын. Елімізде оның есімі халықтық деңгейге көтеріліп, өлеңдері жатқа айтылып келеді. Ал біздің санамызда «шетел оқырманы Мұқағалиды біле ме?» деген заңды сұрақ туындайды. Бұл сауалға біржақты «иә» немесе «жоқ» деп жауап беру қиын. Дегенмен кейінгі жылдары ақын мұрасы әлемге едәуір тарала бастағанын байқаймыз.
Қазақ жырының тұнық қайнары Мұқағали поэзиясы – ұлттық болмысқа байланған туындылар ғана емес, оның өлеңдері жалпыадамзаттық сезімдерге құрылған. Махаббат, сағыныш, жалғыздық, тағдыр, өмір мен өлім туралы ойлар – кез келген халықтың жүрегіне жол табатын тақырыптар. Ақиық ақынның жырларында жиі кездесетін осы тақырыптар оның өлеңдерін басқа тілдерге аударуға, өзге мәдени кеңістікке енгізуге мұрындық болды.
Мұқағали поэзиясы ең ауқымды әрі жүйелі түрде қытай оқырмандары арасында кең таралғанын аңдадық. Бұл ретте ақын өлеңдерін қытай тіліне аударған Қайша Тәбәріктің еңбегін ерекше атап өту қажет. Оның аудармалары арқылы Мұқағали жырлары қытай тілінде оқитын оқырманға табиғи, түсінікті әрі поэтикалық қуатын жоғалтпай жетті. Қайша Тәбәріктің айтуынша, Мұқағали поэзиясы Қытайдағы қазақ қауымы арасында ғана емес, қытай тілді әдеби ортада да жиі оқылады екен. «Осыдан бірнеше жыл бұрын Қытайдағы мектеп оқушылары арасында өткен өлең оқу байқауында Мұқағалидың «Отан», «Ана» атты жырлары оқылды. Қазақ ақынының арғымақ өлеңдерінің шекара асып, өзге елдердегі оқырман назарына ілінгені қуанарлық жағдай», дейді ол тебіреніп.
Түсінсек, бұл – ақын шығармашылығының ұлттық шеңберден шығып, өзге тілде жаңа өмір сүре бастағанының нақты көрінісі. Аудармашының сөзіне жүгінсек, қытай оқырманы Мұқағалиды ең алдымен лирик ақын ретінде таниды. Оның табиғат пен адам жанын астастыра жырлауы, қарапайым сөзбен терең ой айтуы, ішкі мұң мен үмітті қатар өрбітуі қытай поэзиясының дәстүрімен де үндеседі. Сондықтан Қытайдағы тәжірибе егер аударма сәтті болса, ұлттық поэзия шекарадан ары асып, өзге ұлт оқырмандарына жете алатынын дәлелдеп отыр.
Қытайдың сирек кітаптар сатылатын бір электронды кітап дүкенінде Мұқағали Мақатаевтың «Қаздар қайтып барады» атты осы тілге аударылған өлеңдер жинағы біздің ақшамен есептегенде 39 мың теңгеге сатылып тұрғанын көрдім. Аталған кітаптың кейбір даналары аудармашының қолтаңбасымен сирек кітап ретінде ұсынылып, тіпті жаңа кітап бағасынан бірнеше есе қымбатқа тұр. Кітап туралы түсіндірмеде «Мұқағали Мақатаевтың «Қаздар қайтып барады» атты жыр жинағы Қытайдың Шыңжаң жастар баспасынан жарық көріп, төрт мәрте қайта басылды, әр жолы кітап болып шыға салысымен тез тарап кетті», деп жазылыпты.
Мұны көріп, қуанғанымнан кабинеттегі әріптестеріме айттым. Ұлт поэзиясы үшін бұл да бір деңгей һәм биіктік. Өз сезімін де, ұлт тағдыры мен Отанның болашағына қатысты толғанысы мен алаңын жырға қосқан ақын үшін бұдан артық бақыт бар ма екен? Бұл бізге қазақ кітабына сұраныстың бар екенін, ал сұраныс оқырманның рухани қажеттілігінен туатынын түсіндіреді. Сонымен бірге қазақ әдебиетінің халықаралық кеңістікке шыққанын көрсетеді. Тағы бір маңызды қыры – қазақ әдебиетінің экспорттық әлеуеті. Егер бір ақынның кітабы шетелде сирек жәдігерге айналып, қымбат бағаға сатылса, бұл ұлттық әдебиетті жүйелі түрде танытуға, аударма ісін қолдауға, мәдени дипломатияны күшейтуге толық негіз бар екенін білдіреді.
Америкада оқып жүргенімде, мынадай бір қызық жағдай болды. Бізге дәріс оқуға келген лектор үзілісте маған бұрылып: «Естуімше сіз өлең жазады екенсіз, Мақатаевты білесіз бе?», деді. Артынша: «Мен оның ағылшыншаға аударылған өлеңдерін оқып, ақындық қабілетіне қайран қалдым», деді тебіренісін жасыра алмай.
Араға бірнеше күн салып Мұқағалидың әлгі америкалық оқырманы электронды поштама ақын туралы жазған эссесін жіберді. Өзге елде жүргеніңде, өз еліңнің ақыны туралы біреу жылы сөз айтса, неткен бақыт, неткен мерей! Ол мақаласында ақын өлеңдерімен қалай танысқаны, әсері қалай болғаны, сонымен бірге оның тарихы туралы жазыпты. «Түн маған ұйықтау үшін жаралмаған» деп жырлаған ақынның жырларын мына әлемде қаншама оқырман оқып жатқанын кім білсін?
Ойдан ой туып, Мұқағалидың кітаптары түрік тіліне аударылды ма екен деген сауалмен Түркиядағы қазақ әдебиетінің жанашыры, аудармашы Ашур Өздемірге хабарластым. «Өкініштісі, көптеген қазақ ақыны сияқты Мұқағалиды түрік оқырманы біле бермейді. Әрине, ғылыми ортада, университеттерде бірлі-жарым ғылыми жұмыс жазғандар ғана біледі. Бірақ жалпы оқырман таниды деп айту қиын. Мұқағалидың бұл елде кітаптары аударылмаса, өлеңдері үлкен әдеби журналдарда жарияланбаса, әрине қарапайым оқырман қалай танымақ? Бұл бір үлкен олқылық болып тұр. Осыған дейін көптеген қазақ ақынының кітаптарын түрік тіліне аудардым. Бірақ Мұқағалидың өлеңдерін, кітаптарын аудару туралы ұсыныс келген жоқ», дейді ол.
Мұқағали Мақатаевты әлемдік деңгейде толық таныттық деуге әлі ерте. Ақын мұрасын халықаралық әдеби айналымға енгізу үшін сапалы аударма, жүйелі насихат, академиялық зерттеу әлі де қажет. Мұқағали өлеңдері осыдан бірнеше жыл бұрын ағылшын тілінде кітап болып шыққан. Бүгінде «Амазон» кітап дүкенінде 31 доллардан сатылады. Аталған аударма кітаптың одан кейінгі тағдырынан хабарсызбыз. Енді испан, француз, араб секілді әлемдік тілдерге көркемдік деңгейі жоғары аудармалар жасалмайынша, Мұқағалидың ғаламдық поэзия картасындағы орны айқындала қоймайды. Ақынды әлем толық танымаса да, шетелдік оқырмандардың Мұқағали поэзиясына ден қоюы басталды.