Диплом жұмысы – студенттің алған білімінің негізгі көрсеткіші, ғылым әлеміне бастайтын алғашқы баспалдағы. Алайда жыл сайын осы бір еңбектің сапасынан гөрі саны ғана артатыны өтірік емес. Жасанды интеллект технологиялары дамыған сайын кітап ақтарып, дерек іздеп диплом жазу тіптен қалды. Бұған тредс әлеуметтік желісіндегі жазбалар да дәлел. Онда студенттер «ғылымға қалай үлес қосам» деп емес, «ЖИ жазған жұмысты қайтіп антиплагиаттан өткізем» деп кеңес сұрап жүр. Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбек болса, академиялық еңбекті жазуға нейрожеліні қолдануға рұқсат беріледі деп мәлімдеді. Енді жасанды интеллект ой еңбегіне де ортақтаса ма, әлем елдері қалай әрекет етіп жатыр зерттеп көрдік.
Бұрынғы студент пен бүгінгі студент мүлде ұқсамайды. Өйткені жаңа технологиялар білім жүйесін өте жылдам өзгертіп жіберді. Қазір білім алушының жұмысын жеңілдететін жүйелер жетерлік. Солардың алдыңғы шебінде тұрған 2022 жылдың аяғында пайда болған «ChatGPT». Осы секілді бағдарламалар аз уақыттың ішінде оқу барысына жиі қолданыла бастады. Осыдан соң академиялық ортада адалдық мәселесі күрделене түсті. Себебі студент өзі жазбаған дайын мәтінді ұсына салады. Сырттай қарағанда жұмыс талапқа сай. Бірақ оның артында ізденіс жоқ. Сондықтан сарапшылар адамның сыни ойлау қабілеті жоғалып, сауатсыздық дендейді деген қорқыныш бар деп отыр. Яғни мәселе технологияда емес, оны қолдану мәдениетінде.
Министр мәлімдемесінде дәл осы академиялық адалдықты бұзбауға қатысты талаптар барын айтты. «Біз бір жыл ішінде ғылыми білім беру саласындағы құжаттар мен ережелерге бірқатар өзгеріс енгіздік. Соған сәйкес, жасанды интеллект алгоритмдерін қолдануға рұқсат берілді, алайда бұл үдеріс қатаң шектеулермен реттеледі. Атап айтқанда, кез келген студенттік, ғылыми немесе диссертация жұмысында жасанды интеллект қолданылған жағдайда, оның қай бөлімде және қандай мақсатта пайдаланылғаны міндетті түрде көрсетілуге тиіс. Сондай-ақ қолданылған құралдың атауы мен алынған ақпараттың қайнар көзі нақты белгіленуі қажет. Яғни автор өз жұмысында жасанды интеллектіні қолданғанын ашық көрсетуге міндетті. Сонымен қатар ғылыми жұмыстың қорытынды бөлімінде ЖИ алгоритмдерін қолдануға тыйым салынады. Себебі қорытынды – автордың жеке ғылыми тұжырымы мен дербес ойының нәтижесі болуға тиіс. Бұл талаптар барлық деңгейдегі жұмыстарға қатысты. Студенттік тапсырмаларға, ғылыми зерттеулерге және диссертациялық еңбектерге бірдей қолданылады», деді Саясат Нұрбек.
Зерттеулер көрсеткендей, ғалымдар жасанды интеллектіні пайдалануға тыйым салудың орнына, оны белгілі бір тапсырмаларда қолдануға рұқсат беруге көшіп жатыр. Калифорния университетінің зерттеушісі Игорь Чириков кейінгі бес жылдағы оқу бағдарламаларын зерттеген екен. Оның нәтижесіне қарағанда, қазір «ChatGPT» шыққаннан кейін енгізілген қатаң шектеулер біртіндеп жеңілдей бастаған. Бұл өзгеріс өнер мен гуманитарлық бағыттан басқа салалардың бәрінде байқалған. Зерттеу барысында 2021–2025 жылдар аралығындағы 31 мыңнан астам оқу бағдарламасы арнайы жасанды интеллект арқылы талданған. Нәтижесінде, 2025 жылға қарай университеттер жасанды интеллектіні қолдануға бейімделе бастаған. 2023 жылы оқу материалдарының 63 пайызында академиялық адалдық мәселесі басты тақырып болған. Ал 2025 жылға қарай бұл көрсеткіш 49 пайызға дейін төмендеген.
Мәселен, «Harvard Graduate School of Education» (HGSE) жасанды интеллектіні толық шектемейді, бірақ оны қолдануға нақты талаптар қойып отыр. 2024–2025 оқу жылында бекітілген университет саясатына сәйкес, генеративті жасанды интеллект құралдарын, соның ішінде «ChatGPT» жүйесін, идея қалыптастыру, күрделі ұғымдарды түсіну және ойды нақтылау мақсатында қолдануға рұқсат етіледі. Алайда жасанды интеллектіге мәтінді толық жаздырып, оны өз еңбегі ретінде ұсыну академиялық адалдықты бұзу болып есептеледі.
«HGSE генеративті жасанды интеллект құралдарымен жауапкершілікпен тәжірибе жасауды қолдайды, алайда оларды қолдану барысында ескерілуге тиіс маңызды жайттар бар. Олардың қатарында ақпараттық қауіпсіздік пен деректердің құпиялылығы, авторлық құқық мәселелері, алынатын контенттің сенімділігі және академиялық адалдық талаптары бар. Сонымен қатар генеративті ЖИ-ді өз оқу үдерісіңізде пайдаланудың салдары белгілі. Кейбір тапсырмаларды технология арқылы орындап, жұмысыңызды жеңілдетуге болатын сияқты көрінуі мүмкін, алайда ойлау мен жазуды қысқарту сізді HGSE-де алуға тиіс білімнен айырады. Ең дұрысы генеративті ЖИ – әрдайым көмектесетін кеңесші немесе ой қосатын серіктес бола алады, бірақ жүйе сіздің орныңызға когнитивті жұмысты атқармауға тиіс. Әйтпесе, оқу деңгейіңіз айтарлықтай төмендейді», делінген ережеде.
Одан бөлек, «Harvard» оқу материалдарын жасанды интеллектіге жүктеуге, лекцияларды жазып таратуға және курс контентін сыртқа шығаруға қатаң шектеу қойып отыр. Тек арнайы қорғалған жүйелер арқылы ғана рұқсат беріледі.
Тағы бір маңызды нәрсе – соңғы шешімді оқытушы қабылдайды. Әр пәннің өз ережесі болуы мүмкін. Жалпы, «HGSE» ЖИ білім беруді өзгерткенімен, білімнің өзегі өзгермейді, ойлау, талдау, жазу – бәрібір адамның өз еңбегімен қалыптасуға тиіс деген ұстанымда.
АҚШ-тағы тағы бір жетекші оқу орны – «Massachusetts Institute of Technology» жасанды интеллектіні қолдануда ашықтық қағидасын ұстанады. Университет саясатына сәйкес, генеративті жасанды интеллект құралдары пайдаланылған зерттеу жұмыстарында оның қолданылу сипаты міндетті түрде көрсетілуге тиіс. Әсіресе жасанды интеллект көмегімен алынған нәтижелерге негізделген зерттеулер тиісті түсіндірмесіз жарияланбауы қажет.
Ал «University of Sydney» тәжірибесінде жасанды интеллектіні қолдану нақты регламенттер арқылы жүзеге асырылады. Егер оқытушы рұқсат берген жағдайда, студент өз жұмысында жасанды интеллектіні қолданғанын арнайы мәлімдеме арқылы көрсетеді. Онда қолданылған құралдың атауы, нұсқасы, әзірлеушісі, сілтемесі және қолдану мақсаты сипатталады.
Сонымен қатар «Sydney» университетінде академиялық адалдықты бақылау мақсатында арнайы технологиялар қолданылады. Мәселен, «Turnitin» жүйесінде жасанды интеллект арқылы жазылған мәтінді анықтайтын құрал енгізілген. Мұндай жүйелер күмән туындаған жағдайда қосымша тексеру жүргізуге мүмкіндік береді. Бұған дейін Ғылым және жоғары білім министрлігі бізде де ЖИ жазған мәтінді анықтайтын жүйелер енгізілетінін мәлімдеген болатын.
М.Ф.Решетнёв атындағы Сібір мемлекеттік университетінің доценті Алексей Михайлов бұл мәселеде студенттің жауапкершілігі маңызды екенін айтады. «Білім алушы өзінің жеке жауапкершілігін сезінуге тиіс. Яғни ол тек нәтижеге ғана емес, сол нәтижеге қалай жеткеніне де жауап береді. Соның ішінде жасанды интеллектіге қандай тапсырма бергеніне, оған қандай деңгейде бақылау жасағанына, өзге біреудің интеллектуалдық еңбегін қалай пайдаланғанына жауапты. Бұл – академиялық адалдықтың негізгі шарты. Студент ең алдымен «қай жерге дейін рұқсат, қай жерден бастап шектеу бар» деген шекараны нақты түсінуі керек», дейді ғалым.
Жалпы алғанда, әлемдік тәжірибе жасанды интеллектіні шектеуді емес, реттеу бағытын таңдап отыр. Еліміздің ұстанымы да осы үрдіспен үндеседі.