Радиофобия: дерек пен дәйек

Ұлттық ядролық орта­лығы Радиациялық қауіп­сіздік және экология институты филиа­лы­ның директоры, биология ғы­лым­дарының кандидаты Асан Айдарханов радиофобияны «радиациядан ғылыми негізі жоқ иррационалды қорқу» деп атайды. Оның пікірінше, тарихи факторлар, Чернобыль, Фуку­си­ма сияқты апаттар туралы ақпа­рат, әлеуметтік желілердегі эмоция­лық желеу радиофо­бияны күшейтеді. Нәтижесінде, «радиация өлімге душар етеді», «кез келген сәулелену қатерлі ісік тудырады», «радиация иісінен байқалады» деген секілді мифтер қоғамдық кеңістікте кең тараған.

Асан Айдарханов мұндай пайым­дардың ғылыми негізін теріс­тей отырып, «Радиация – таби­ғат­тың кәдімгі физикалық құбы­лысы. Адам табиғи радиа­циялық фонды әрдайым қабыл­дап жүреді әрі бұл қалыпты деңгейде ешқандай қатер туғызбайды. Қауіп дозамен байланысты», дейді. Биологияда аз мөлшердегі сәулеленудің ағзада жиналмайтыны, биологиялық қалпына келу механизмдерінің жұмыс істей­тіні белгілі. Радиа­циялық қауіп­сіздік саласында нақты нормалар, оларды бақылау тетіктері мен халық­аралық стандарттар бар.

Елімізде радиациялық қауіп­­­сіз­дік жүйесі көпдеңгейлі әдіспен қалыптасқан. Ұлттық заңнама, санитарлық нормалар мен халықаралық мін­дет­темелер жүйелі радиа­ция­лық мониторингпен бірігіп жұмыс істейді. Ел аумағында стационарлық бекеттер, мо­биль­ді зертханалар мен далалық құрал-жабдықтар үздіксіз өл­шеу­лер жүргізеді. Мұндай бақылау төтенше жағ­дайға ғана емес, жоспарлы жұ­мыстарға да негізделген.

Асан Айдархановтың ай­туын­ша, елімізде алынған деректер МАГАТЭ мен Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының әдістемесіне сәйкес келетін объективті өлшемдерге сүйене­ді. Демек, радиациялық ахуал қатаң бақылауда.

Дегенмен ақпараттық орта­дағы дүрлікпе пікірлер сенім­ге нұқсан келтіреді. Әлеумет­тік желілердегі кез келген радиа­циялық өлшеу немесе ­жос­­парлы талдау «қауіпті оқиға» ретінде ұсынылып кетуі мүм­­кін. Осы орайда А.Айдарханов «қор­қыныш­ты жеңудің ең тиімді жолы – ақпа­раттық ашық­тық пен ғылыми түсіндіру. Са­рап­шылардың түсі­нікті тілімен айтылған фактілері күдікті сейілтеді» дейді.

Бұл тұрғыда атом энергетикасы туралы пікірталас та назар аударарлық. Бүгінде әлем көміртекті азайту жолында АЭС-ті төмен көміртекті технология ретінде қарастырып отыр. Қазіргі атом стансалары халықаралық стандарттарға сай көп деңгейлі қауіпсіздікпен жабдықталады, ал қоршаған ортаға шығарылымдар белгілен­ген нормадан әлдеқайда төмен. А.Айдарханов мұны мониторинг деректерімен растай отырып, атом энергетикасының климат саясаты үшін маңызды екенін алға тартады.

Елімізде Семей полигонын жабу жөніндегі қозғалысқа бас­та­машы болған Олжас Сү­лей­менов радиа­ция­дан туған физи­калық жара­қатпен қатар, қоғамдағы найза­ғайдай жарқ еткен үнсіздік пен қорқынышты да емдеді. Өйт­кені ең улы қалдық – көзге көрін­бейтін үрей. Ал полигонды жабу үшін алдымен дәл сол үрейді жеңу қажет еді.

Бүгінгі талқылауларда бей­біт атом, атом энергетикасы мен «жер астындағы күн» атал­ған уран мәселесі қайтадан өзек­ті болып тұр. Бұл ретте бір маңыз­ды жайт естен шықпауға тиіс: технология таза болуы үшін сана да таза болуы керек. Ол­жас ақын атомға емес, жауап­сыздыққа қарсы болды. Ол энергияны емес, адамды қорғады.

Радиация – табиғи құбылыс. Радиофобия – әлеуметтік құбы­лыс. Қауіп осы екеуін ажырата алмағанда пайда болады.

Елімізде радиациялық қауіп­сіздік халықаралық нормаларға сәйкес қамтамасыз етілген. Ғы­лым мен азаматтық мәде­ниет қатар жүргенде ғана үрей сейіліп, сенім қалыптасады. Асан Айдархановтың ғылыми-практикалық қызметі – осы мәдениеттің ғылыми негізі. Ал Олжас Сүлейменовтің аза­маттық тәжірибесі – оның рухани тірегі.

Үрейден арылудың ең сенімді жолы – ғылымға негізделген факт пен ар-ожданға негізделген жауапкершілік. Екеуі де ұлттың қауіпсіздігі мен мәдени дамуы үшін ауадай қажет.

 Ядролық физика институты Ядролық, радиациялық және экологиялық қауіпсіздік департаментінің директоры, физика-математика ғылым­дарының кандидаты Мұрат Төлегенов радиация жөніндегі ең кең таралған қате пайымдарды тарқатып, олардың шын мәніндегі ғылыми бейнесін түсіндірді.

Көпшілік АЭС-ті тұрақты радиация көзі ретінде қабыл­дайды. Ал шын мәнінде, әлем­дік тәжірибе көрсеткендей, атом стансалары орналасқан аумақ­­тардағы радиациялық фон кейбір таулы аймақтардағы табиғи фоннан да төмен. Себе­бі АЭС аумағы үздіксіз бақы­лауда болады, ал табиғи радиа­ция гранитті жыныстарда, тау бел­деулерінде жоғарырақ кездеседі.

Тағы бір кең таралған қате пікір – радиацияның кез келген дозасы адам өміріне қауіпті деген тұжырым. Ғылымда мұндай абсолютті ұғым жоқ. Қауіп сәулелену мөлшеріне, яғни дозаға тікелей байланыс­ты. Күнделікті өмірдің өзінде адам аз мөлшерде иондаушы сәулеге ұшырап отырады. Мәселен, жыл сайынғы флюорографиялық тексеру – медициналық тұрғыдан қауіпсіз әрі қалыпты тәжірибе.

«Радиация «барлық нәрсені мәңгіге жұқтырады» деген түсінік те шындыққа жанас­пайды. Радиоактивті ластану тек белгілі бір жағдайларда ғана орын алады. Қазір әлемнің көптеген елінде азық-түлікті радиациялық стерилизациялау әдісі кеңінен қолданылады. Бұл – өнімнің сапасын арттырып, бактерия мен паразиттерден тазартудың тиімді жолы. Мұндай азық-түлік радио­актив­ті болмайды әрі адам ағза­сы­на қауіп төндірмейді», деді М.Төлегенов.

Кейде радиациялық өлшеу құралын көрген жұрт оны қауіп­тің белгісі деп қабыл­дай­ды. Не­гізінде, аспаптың бо­луы – қауіптің емес, керісін­ше, ба­қылаудың бар екенін көрсе­теді. Радиациямен жұмыс істейтін барлық нысандарда дәл осы өлшеу құралдары арқылы жағдай тұрақты түрде тексеріледі.

Радиация тек адам қателігі­нен немесе өндірістік апаттан пайда болады деген пікір де біржақты. Ғалымдардың ай­туын­ша, адам алатын сәуле­лену­дің негізгі бөлігі табиғи көздерге тиесілі. Космостық сәулелер, жер қойнауындағы радон газы, құрылыс материалда­ры – мұ­ның бәрі табиғи радиа­ция­лық фонның құрамдас бөлігі.

«Бұл – шындыққа мүлде қарама-қарсы пікір. Керісін­ше, радиация – ең қатаң бақы­ланатын физикалық фактор­лардың бірі. Біздің елде де, әлемде де радиациялық мони­торингтің көпдеңгейлі жүйесі жұмыс істейді», деді ол.

Радиация тек апат кезінде ғана пайда болады деген ой да қате. Табиғи радиациялық фон кейбір өңірлерде адам қыз­метінен туындайтын сәулеле­нуден әлдеқайда жоғары болуы мүмкін. Бұл – табиғаттың қалыпты құбылысы.

Қорыта айтқанда, радиофобия радиацияның өзінен емес, оны түсінбеуден туындайды. Ғылыми дерек пен ашық ақпарат қоғамдағы артық үрей­ді сейілтудің басты құралы. Сондықтан атом энергетикасы мен радиациялық қауіпсіз­дік туралы әңгіме эмоцияға емес, дәлелге сүйенуге тиіс. Бұл – бүгінгі ғана емес, болашақ ұрпақ­тың да қауіпсіздігі үшін маңызды.