Жақында Мемлекет басшысы банктер және банк қызметі туралы жаңа заңға қол қойды. Заңға сәйкес енді екінші деңгейлі банктер бұрынғыдай бір ғана үлгімен емес, 2 түрлі лицензия арқылы жұмыс істейді. Олар – базалық және әмбебап лицензия. Бұл жаңашылдық банк нарығындағы бәсекені күшейтуге әрі жаңа ойыншылардың пайда болуына бағытталған.
Жаңа жүйенің басты мақсаты – ірі банктерге ғана емес, нарыққа енді қадам басқан қатысушыларға да мүмкіндік беру. Мемлекет банк секторында теңгерімді орта қалыптастырғысы келеді. Яғни әр банк мүмкіндігі мен тәуекел деңгейіне сәйкес жұмыс істеуге тиіс. Бұл қағида халықаралық тәжірибеде бұрыннан қолданылып келеді. Ресейде, Литвада, Сингапурда, АҚШ-та шағын банктерге арнайы базалық лицензия бар. Ал Еуропалық Одақта, Ұлыбританияда, Швейцарияда, Жапонияда бірыңғай лицензия болғанымен талаптар тепе-тең сақталады.
Лицензияның 2 түрі банктерге рұқсат етілетін операциялардың ауқымымен әрі бақылау талаптарының қатаңдығымен ерекшеленеді. Базалық лицензиясы бар банктерге нақты шектеулер қарастырылған. Мұндай банктер активтерінің ең жоғары мөлшері 500 млрд теңгеден аспауы керек. Ал меншікті капиталдың ең аз мөлшері 10 млрд теңге деңгейінде белгіленуі жоспарланып отыр. Бұл көрсеткіштер заңға тәуелді актілер арқылы нақтыланады. Сонымен қатар базалық лицензиясы бар банктерге тәуекелді азайту мақсатында қосымша шектеулер қойылады. Атап айтқанда, бейрезиденттерге және үлестес тұлғаларға несие беруге тыйым салынады. Бұл талап шағын банктердің қаржылық тұрақтылығын сақтау үшін енгізіліп отыр.
Базалық лицензия аясында қадағалау тәртібі де жеңілдетіледі. Кішігірім банктерге пруденциялық нормативтер төмендетіледі. Оларды тексеру жиілігі азаяды. Жыл сайынғы есеп тапсыру саны қысқарады. Инспекция жүргізу талаптары да жұмсарады. Мұның барлығы шағын банктердің артық әкімшілік салмақтан босап, негізгі қызметіне көңіл бөлуіне мүмкіндік береді. Ал әмбебап лицензиясы бар банктер кең көлемде операция жүргізе алады. Олар ірі активтермен жұмыс істейді, банк нарығындағы негізгі қаржылық қызметтерді атқарады және қадағалау талаптары да жоғары деңгейде сақталады.
Жаңа заң тек лицензия мәселесімен шектелмейді. Жаңа заңда банк секторын реттеуге қатысты бірқатар өзгеріс қарастырылған. Өзгерістер 3 негізгі бағытқа топтастырылған. Біріншісі – корпоративтік басқаруды дамыту. Екіншісі – реттеу құралдарын жетілдіру. Үшіншісі – қолданыстағы нормаларды оңтайландыру. Бұл бағыттардың барлығы банк жүйесіндегі ашықтық пен жауапкершілікті арттыруға арналған.
Заң аясында тәуелсіз директорлар институтын күшейтуге ерекше назар аударылған. Тәуелсіз директорлардың шешімдері шынымен объективті болуы үшін олардың тәуелсіздігіне қосымша талаптар енгізіледі. Сонымен қатар директорлар кеңесінің құрамында отырудың ең ұзақ мерзімі 9 жыл деп белгіленеді. Бұл бір адамның ұзақ жылдар бойы бір банкте ықпалын сақтап қалмауы үшін қажет.
Тағы бір маңызды өзгеріс – банкпен ерекше қатынаста болатын тұлғалар тізіміне қатысты. Халықаралық қаржылық есептілік стандарттарына сәйкес бұл тізбе кеңейтіледі. Яғни банкпен тығыз байланысы бар адамдар мен ұйымдарға бақылау күшейеді. Бұл шешім қаржылық тәуекелдерді азайтуға бағытталған. Активтер мәселесіне де нақты шектеу енгізіледі. Егер банк тобының балансында өндіріп алынған мүлік болса, ол 3 жылдан артық сақталмауға тиіс. Мұндағы мақсат активтерді экономикалық айналымға тезірек қайтару.
Заңда уәжді пайымдау тетігін қолдану да кеңейтіледі. Бұл дегеніміз – қадағалау кезінде тек формалды талаптарға емес, нақты жағдайға қарай шешім қабылдау. Осыған байланысты тәуекелдер, ішкі аудит және комплаенс бөлімшелерінің басшыларына нақты талаптар белгіленеді. Аталған бөлімшелер банк ішіндегі тәртіп пен қауіпсіздікке жауап береді.