Базарларға жолыңыз түссе, сөрелерді жаңа оқу жылының жақындап қалғанын көрсететін тауарлар жаулап алғанын байқайсыз. Иә, қыркүйекке қарбалас дайындық тамыз айынан басталып кеткен. Баласын жетектеген ата-ананың қарасы көп, бәрі мектепке қажетін осы айдың соңына дейін әзірлеп алуға асығады. Ал баға қалай? Бір баланы сабаққа дайындауға қанша теңге жұмсалады? Көмекке мұқтаж жандарға қандай қолдау бар? Бірізділік бізге қашан келеді? Салмақты сұрақтарға жауап іздеп көрдік.
Жағдайдың жай-жапсары
Қостанайлық төрт баланың әкесі Бақытбек Сұраған отбасымен екі күннен бері базар жағалап жүр. Өйткені төрт бірдей оқушыны мектепке дайындау керек. Үлкені 9-сыныпқа барады, оған басын бастап алып қойыпты.
– Үлкен қызымыз 8-сыныпқа өтті. Мектепке біраз дайындап қойдық десек болады. Алған заттарымызды тізбектесек, 2 дана ақ жейде 6 мың теңгеден 12 мың теңге болды. 2 дана шалбар 8 мың теңгеден 16 мың теңгеге шықты. Спорттық костюм 10 мың теңге, спорттық аяқ киімі әзірге бар. Туфлиін 8 мың теңгеге таптық. Сөмкесін 9 мың теңгеге алдық. Ал оқу құралдарына келсек, қалың дәптер 400 теңгеден 20 дана 8 мың теңге, қаламсап 3 дана 300 теңге, түрлі түсті қарындаш 1 дана 600 теңге, 2 дана атлас 2 мың теңге, түрлі түсті қаламсап 700 теңге, кітап қап 400 теңгеден 10 дана 4 мың теңгеге жобалады. Осы алғандарымызға үнемдеп жұмсағанның өзінде 77 мың теңге кетіп қалыпты. 6-сыныпқа өткен 1, бастауышта оқитын 2 балам бар, оларға әлі алып бастаған жоқпыз. Базарға баруға үлкен қызымызды дайындағаннан кейін бағалардан кішкене жүрексініп қалған жайымыз бар. Себебі баланың таңдауын, одан сапалысын алғың келсе, бір баланы мектепке дайындауға 100 мың теңге жай кетіп қалады екен, – дейді кейіпкеріміз Б.Сұраған.
Қостанайлық ата-ананың бағаға қатысты бұл пікірін Астанадағы замандасы, көп балалы әке Бердібек Хабай да растап отыр. Ол біздің әлеуметтік желіде осы тақырыпқа орай жүргізген журналистік сауалнамамызға:
«Төрт баланы мектепке дайындаймыз деп 400 мың теңге жұмсадық. Сұмдық. Өткен жылы 250 мың теңгемен шектелген едік. Әлі толық емес болып тұр. Дәптер-қаламдарына да 50 мың теңге кетіп қалатын болар. Бұл – қара базардың бағасы. Ал өзге жерді білмедім. Мысалы, 9-сыныпқа баратын ұлымызға костюм алдық, 30 мың теңге болды. Жейде 7 мың теңге, аяқкиімі 15 мың теңге, спорттық аяқкиімі 15 мың теңгеге шықты. Тәуірлеу спорттық киім алам деп өтінді. Сұрасақ, бағасы 50 мың теңгеден түспей тұр. Қалтаның қамын ойлап, 20 мың теңгенікін алдық. Ұлдың көңілі түсіңкіреп қалды, бірақ көнді. Қайтеміз енді. Сонымен, әр балаға 100 мың теңгеден айналып тұр», деп жазды.
Мұның барлығы – ең қажеттілерін алуға жұмсалған бастапқы баға. Журналистік сауалнамамызға бір баланы мектепке дайындауға 200–300 мың теңге жаратқанын жазғандар да болды. Тарқатып жауап беруін сұрағанымызда 3 бала өсіріп отырған ата-ана: «Таза былғары аяқкиімінің өзі 43 мың теңгеге шықты. Одан әрісін есептей беріңіз», деп қысқа қайырса, енді бірі: «2 балам бар. Өзім отандық өнімдерді қолдайтын адаммын. Ал отандық киім үлгілері Қытай мен Қырғызстанның, кейде тіпті Түркияның тауарынан қымбаттау жүреді. Мысалы, қызыма ауа өткізетін сапалы матадан сарафан тіктірдім, 45 мың теңге болды, әлі қалғанын алған жоқпыз, шамамен бір өзіне 300 мың теңге дайындап отырмыз», деп жауап берген. Сондықтан бір баланы мектепке дайындау 100 мың теңгеден басталады, әр адамның қалтасына қарай шарықтай береді деп түйгеніміз дұрыс болар.
Көмекке мұқтаждарды қолдау
Елімізде балаларды мектепке дайындауға үкімет те қатысады, араласады. Жақында Оқу-ағарту министрлігі «Жалпыға бірдей білім беру» қорынан ата-аналардың және заңды өкілдердің есепшоттарына мектеп формасын, аяқкиім мен оқу-құралдарын сатып алу үшін шамамен 20 млрд теңге аударылғанын хабарлады. Қолдау 430 мыңнан астам баланы қамтыды, бұл жалпы көмек алушылар санының 87%-ына жуықтайды. Оқу-ағарту министрлігі Балалардың құқықтарын қорғау комитетінің төрайымы Насымжан Оспанова бұл туралы:
– Биыл көмек 500 мыңнан астам балаға көрсетіледі. Оның ішінде – жетім балалар, ата-анасының қамқорлығынсыз қалғандар, аз қамтылған және атаулы әлеуметтік көмек алушы отбасылардың балалары, сондай-ақ өмірлік қиын жағдайға тап болған оқушылар бар. Бүгінде Астана мен Шымкент қалаларында қаражат толық көлемде аударылып, 100% отбасы көмек алды. Өңірлер ата-аналардың есепшоттарына қаражатты белсенді түрде аударып жатыр. Көмек алғандар сатып алынған тауарларды растайтын құжаттарды ұсынуға тиіс. Төлемді алу үшін өтініш жазу жеткілікті, – деп пікір білдірді.
Суретті түсірген – Ерлан ОМАР, «EQ»
Министрлік мәлімдемесінде көрсетілгендей, 2025 жылы «Жалпыға бірдей білім беру» қоры бойынша қаржыландыру көлемі 23,1 млрд теңгені құрайды. Төлем мөлшері өңірлік бюджетке сәйкес, мәслихат шешімі негізінде белгіленеді және бір балаға кемінде 46 228 теңгеден төмен болмауға тиіс.
Астаналық Азат Күнтуған – төрт баланың анасы. Мектепте мұғалім болып жұмыс істейді. Күйеуі – жұмыссыз. Соған қарамастан, табысы белгіленген мөлшерден асып, биыл әр балаға «Жалпыға бірдей міндетті оқыту» қорынан берілетін көмектен қағылып отыр.
– Қайбір жылы әр балама қыркүйектің қарсаңында 42 мың теңгеден алғанмын. Жақсы көмек болып, балаларымды толық дайындап едім. Осы жолы жалғыз өзім табыс тауып отырсам да бұйырмай тұр, өйткені қолға алатын 370 мың теңге жалақыма көпбалалы ана ретінде алатын 63 мың теңге жәрдемақымды да табыс көзі қылып есептейді екен. Енді осы 433 мың теңге табысты отбасындағы 6 адамға бөлгенде 72 мың теңге болып тұр ғой, яғни ең төменгі күнкөріс деңгейінен (42 228 теңге) асып кетіпті, сондықтан ілінбей қалдық. Енді төртеуін бірдей мектепке дайындау оңайға соқпайды, – деді ата-ана.
Қаржылай көмекке қоса 2008 жылдан бері жыл сайын еліміздің барлық өңірінде өткізілетін республикалық қайырымдылық «Мектепке жол» акциясы бар. Іс-шара биыл 1 тамыздан 30 қыркүйекке дейін өтеді. Бұл бастаманың мақсаты – аз қамтылған және көпбалалы отбасылардан шыққан оқушыларға, жетім балаларға, сондай-ақ ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға оқу жылының басталуына дайындық кезінде материалдық қолдау көрсету және әлеуметтік себептерге байланысты оқушылардың мектепке келмеуін болдырмау. Акция кәсіпкерлерді, меценаттарды, мемлекеттік органдарды акцияға белсене қатысуға және өмірлік қиын жағдайға тап болған отбасылар мен балаларға көмек көрсетуге шақырады. Осы акция бойынша көмекке мұқтаж оқушыларға әр өңір өзінше жәрдемдеседі. Мысалы, бір облыста мұқтаждарға әкімшіліктен оқу құралдары, білім басқармасынан оқу құралдары мен сөмке берілгені туралы хабарланса, енді бір өңірде тұрмысы аз қамтылған және көпбалалы отбасылардан шыққан әр оқушыға 30000 теңгелік сертификат сыйланғаны жөнінде жазылған.
Біртұтас тәрбиенің бастауы
Бес баланың анасы, қызылордалық Айгерім Кемелова дәл осы мектеп киімі оқушылар арасында жасырын бәсеке тудыратынын айтады. Бұл кей балалардың тұйықталып қалуына, өзін кем санауына әсер етеді.
– Қазір мектептерде тәрбиеге мән беріліп жатыр ғой. Жаңалықтарда естігеніміздей, «Біртұтас тәрбие» бағдарламасын барлық білім ұясында бірізді тәрбие жүйесі болу үшін енді мемлекеттік мектептерге ғана емес, жекеменшік оқу ошақтарына да енгізеді екен. Өте орынды. Білімдегі тәрбие бәріне бірдей, ортақ, біркелкі болуы керек. Әу баста мектеп формасы, формаға қойылатын талап та сол біркелкілікті сақтау үшін, бірізді тәрбие беру мақсатында енгізілген еді. Бірақ дәл осы жүйе бастапқы мақсатынан айнып бара жатыр. Мұны қолға алмаса, кейін кеш болады. Қазір қараңызшы, бір қаланың бір шағын ауданындағы көрші тұрған мемлекеттік екі мектепте форма – екі түрлі. Бұл не? Біз мектеп оқығанда бір шағын аудан емес, бүкіл ел, тіпті тұтас одақ оқушыларға бір форма кигізді ғой, содан жаман болдық па? Мен ескіні аңсап отырған жоқпын, тиімді болса, оның несін ауыстыра береміз? Мысалы, үлкен баламды қосымша роботтехника сабағы болғаны үшін басқа мектепке ауыстырдым. Бұрынғысы да, қазіргісі де – мемлекеттік оқу ошақтары. Алайда екі мектеп екі түрлі форма киеді, енді былтырғысы су жаңа тұрса да, қайтадан басқа киім алуымыз керек. Барлық мектепте бірізді форма болса, мектеп ауыстырса да киім ауыстырмай, ағасынан қалғанын інісі киіп жүре берер еді, «Ертең інім киеді» деп күтіп киіп, бауырмалдығы арта түсер еді. Бастысы – еліміздің барлық мектебіндегі бір түс, бір сапалы мата, бір үлгідегі киім балаларды жасырын бәсекеден сақтар еді. Осы ретте отандық тігін цехтарына бірнеше нұсқадағы, бірақ біртүсті матаны үкімет арнайы стандартпен бекітіп берсе, оңды шешілер еді әрі отандық жеңілөнеркәсіп дамитын еді, – дейді А.Кемелова.
Техас штатындағы «Royal Public Schools» негізін қалаушы, PhD Сонер Тарим «Тек біркелкі киім емес» атты мақаласында мектеп формасының оқушыларға психологиялық әсері жөнінде жазған. Оның ойынша, бірыңғай киімдер білім алушыларға теңдей көріну және сезіну арқылы тең ойын алаңын қалыптастырады. Психологиялық мағынада бұл – күшті құрал. Басымдық жеке көріністен академиялық және жеке жетістіктерге ауысқанда, біркелкілік оларды сәнге негізделген иерархияларға алаңдатпай, жоғары деңгейге жетуге талпындырады. «Мектеп формасының академиялық артықшылықтары кейбіреулерді таңғалдыруы мүмкін. Зерттеулер, соның ішінде Хьюстон университеті, форма мен сабаққа қатысу деңгейі, сондай-ақ оқу үлгерімі арасындағы үндестікті анықтады. Киімге қатысты алаңдаушылықты жою арқылы оқушылар өз назарын оқуға бағыттай алады. Сәнге негізделген бәсекелестіктің болмауы қатысудың, өзара әрекеттесудің және жалпы қолайлы оқу ортасының болуына ықпал етуі мүмкін», деп түсіндіреді С.Тарим.
Америкалық замандасымен ресейлік психолог Екатерина Кольцова да пікірлес. 2025 жылдың 1 шілдесінен бастап Ресейде мектеп формасының талаптарына байланысты жаңа стандарт күшіне енбек. Осыған орай «Gazeta.ru»-ға берген сұхбатында Е.Кольцова: «Мектеп формасын енгізу білім сапасына оң әсерін тигізіп, оқушылардың сабаққа жақсы зейін қоюына ықпал етеді. Мұндай шара отбасылардың әртүрлі материалдық жағдайына байланысты туындайтын келеңсіздіктерді азайтады. Оқушылардың әртүрлі киім киюі балаларды сабақтан алшақтататын және зейінін төмендететін қосымша кедергі тудырады. Жалпы, стандарт, мысалы, қара, көк немесе қоңыр оқудан және мұғалімнен ештеңе алшақтатпауға көмектеседі», деп пікір білдірген.